Author: South Wales Miners Library, Swansea University

Provider: Llyfrgell Glowyr De Cymru

Hawliau: Unknown

Cyfweliad gyda Harris, David gan Jones, Merfyn ar Ionawr 01, 1973.
Mae'r cyfweliad yn ffurfio rhan o gasgliad Llyfrgell Glowyr De Cymru Prifysgol Abertawe.

1 ffeil sain (5 min. 45 eiliad.)

Loading…

Trawsgrifiad

Jones, Merfyn: Roeddech chi'n son gynnau am y Clwb Rygbi, aethoch chi am eich gwyliau i rywle arall adeg hynny?

Harris, David: Fues i’n gweithio yn Llanidloes wedi’ny am dair blynedd, yn cwmpo coed, a Mrs Harris gas hi wyliau lan fan’ny, a oe ni’n cowntio hwnnw fel gwyliau. A oe ni’n gweithio, torri coed yn Tylwch, a Llanidloes. Tyle Coch yn Llanidloes, a Tylwch.

Jones, Merfyn: Adeg y Rhyfel Byd Cynta oedd hynnu ie? Nineteen sixteen?

Harris, David: Ie. Nineteen sixteen. Oe nhw’n ffaelu cael coed yn groes o France na Norway.

Jones, Merfyn: A beth i chi’n gofio nawr te o, i chi’n cofio’r diwrnod y rhyfel yn torri allan? Y Rhyfel Byd Cynta nawr ?

Harris, David: Odw, odw. Acha dydd Sul ife.

Jones, Merfyn: Beth oedd y teimlad?

Harris, David: O teimlo’n flin. Bechgyn yn cael galw lan.

Jones, Merfyn: Aeth na lawer o’r Glais?

Harris, David: Do, do. Do aeth lot o fechgyn. Fe ga's boethtu wyth ei lladd, yn y rhyfel gynta o fechgyn Glais.

Jones, Merfyn: Oedd pobol, yn wyddoch chi, yn volunteerio mynd yn y cyfnod cynta?

Harris, David: Oedd y cwestiwn Are you doing work of National Importance. Na beth oe nhw’n ofyn pryd’ny i bob bachgen chi’n gweld. Wel nawr, oedd y glowyr yn exempt chi’n gweld. Well, allen nhw ddim mynd a hauliers o dan ddaear i’r army achos fydde output yn mynd a fydde colli bechgyn o dan ddaear, fydde fe …

Jones, Merfyn: Oeddech chi’n cael exemption?

Harris, David: Exemption, wedi’ny, ie.

Jones, Merfyn: Ond mi oedd na goliars, ddaru na goliars fynd i’r.?

Harris, David: Oedd, oedd. Fe aeth lot o goliars, do.

Jones, Merfyn: Oedd na ryw deimlad yn erbyn y rhyfel? Yn Glais ei hunan? Achos mi oedd, yn y cwm, mi oedd 'na, mi oedd rhai yn erbyn y rhyfel ond oeddan nhw?

Harris, David: Oedd ..

Jones, Merfyn: Consciencious objectors …

Harris, David: O'dd, o'dd, consciencious objectors, Gwilym Jenkins, aeth i Wakefield.

Jones, Merfyn: Oedd e o Glais?

Harris, David: O Glais oedd e.

Jones, Merfyn: Beth o'dd i …

Harris, David: {aneglur} agent cynta yn Glais. A oedd e bob man oedd e’n mynd, unwaith o nhw’n gwbod taw Gwilym Jenkins oedd e, oe nhw’n stopo fe chi'n gweld. Achos i gred e, oedd dim niwed ynddo fe. O'dd e ddim, fwre fe ddim neb a ddwede fe ddim gair croes wrth neb. A na’r unig beth oedd wedi neud, dodi slogans Kier Hardie lan o flaen tŷ, a o nhw ddim yn leicio, {aneglur} nawr ddim yn leicio fe. A beth oedd e’n neud, oedd e’n neud un mistake yn y poster, yn un gair, yn bwrpasol, er mwyn tynny sylw pobol. A oe nhw gyd yn darllen e, ie

Jones, Merfyn: Pwy fath o slogans?

Harris, David: Slogans Kier Hardie chi’n gweld. Right to live, a oedd e’n neud un mistake yn hwnna. A oe nhw’n gweud, O ddishgwlwch ar fe nawr, ddim yn gallu ysgrifennu, na ddim gallu darllen, a oedd e’n neud hynna’n bwrpasol.

Jones, Merfyn: Oedd e yn yr I.L.P oedd e?

Harris, David: Oedd, oedd, yn yr I.L.P

Jones, Merfyn: Oedd na gangen o’r I.L.P bryd hynnu?

Harris, David: Oedd, a Nicholas

Jones, Merfyn: Adeg y rhyfel nawr?

Harris, David: Oedd. Oedd.

Jones, Merfyn: Oedd Nicholas ei hun yn erbyn y rhyfel ond oedd e?

Harris, David: Oedd, oedd, oedd e’n erbyn y rhyfel cynta’. Oedd, oedd.

Jones, Merfyn: Beth am, i chi’n cofio rhywun arall?

Harris, David: Tywi Jones yn erbyn y rhyfel.

Jones, Merfyn: Pwy oedd e?

Harris, David: Pregethwr. Baptist oedd e. A oedd, o oedd lot o fechgyn yn erbyn rhyfel. A gwenidogion yn helpu’r bois. Wel oedd y bois hyn oedd yn gweithio yn y gweithe tin chi’n gweld, yn gorfod mynd i’r army, chi’n gweld. Ond oedd y colliers yn gwneud gwaith of national importance, chi’n gweld.

Jones, Merfyn: Ar y cyfan oedd pobol yn cefnogi pobol fel Nicholas oedd yn erbyn y rhyfel ynte oedd y rhan fwyaf o bobol yn Glais o blaid y rhyfel?

Harris, David: Na, oe nhw ddim o blaid y rhyfel. Oedd Nicholas yn pregethu yn erbyn y rhyfel. Tywi Jones yn pregethu yn erbyn y rhyfel.

Jones, Merfyn: Ond beth oedd y pentrefwyr, beth oedd y bobol yn gyffredinol yn feddwl o hynny?

Harris, David: Ie, wel oedd rhai yn sefyll ar ei sodlau’i hunain, chi’n gweld, a’r gwyr mawr yn supportio’r llywodraeth chi’n gweld.