Teitl Casgliad: goleuad

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Nid yw statws neu berchnogaeth hawlfraint yr adnodd hwn yn hysbys.

Gwylio manylion cyfan

Cyntaf Cynt Llun 5 o 16 Nesaf Olaf
Full Screen
1 erthygl ar y dudalen hon
NODIADAUR DYDD

NODIADAU'R DYDD, GWYNGALCHU'R POST LAMP. Gwyngalcliu'r beddrodau y A wneid yn yr oes Orseddal dde-iloda-Li Mewn crefydd a mo&s; Daeth terfyn ar hynny, Newidiodd y gamp, A dvna \vnE-ir 'lehi Gwyngalchu'r "post lamp." Mae'r lamp oedd y llynedd Ar heel y dre, Yn awr mew.ii dincdedd, Y nos sy'n teyrnasu, Mae cerdded yn. gam p, Ond dyma wneir 'lent— Gwyngalchu'r "post lamp." Ceir anibell feidrelyn Heb fa,wr -yu ei ben,i Yn sythufelpolyn Rhwng daear a- nen; Mor ddedwydd i'r cyfryw Y ddylMsa'rgamp, dyw- Gall doethion hyd heddyw Wyngalchu "post lamp. ANTBROPOS. —o— Nid ces llawer o flynyddoedd er's pan fu farwi Thomas Hagh.es, Machynlleth,—prin ugain, os ydynv yncofiOl yn iawn. Bu efe yn gwrando fwy nag unwaith ar John Evans, y Bala, yn pregethu, a ganed John Evans yn 1727, bed air blynedd ar ddeg cyn cynal Cymdeithasfa gyntaf y. Methodistiaid yn Watford. Dyna ddau fywyd yn ymarferol yn pontiOldwy ganrif, a dyddorol fuasai gwybod am engreifftiau ereill tebyg—yn myned ymhellach yn ol os yn bcsibl. Mr. Lloyd, George yw'r Ymneilltuwr cyniaf i fed yn Brif Weinidog ym Mhrydam. Iddew oedd Disraeli o genedl, end yr oedd ei dad w-edi troi yn Gristi-on ac yn Eglwyswr. I. Annibynwr oedd Mr. Asquith i gychwyn, ond f 'y mae efe we,cli gadael ei Ymneilltuaeth er's llawer blwydd vn, megis y g\\lna.eth Mr. Birrell, Syr John Simon, a gwleidyddwyr ereill. Y mae'r ddau ddiweddaf a enwyd, gyda, llaw, yn feibion i wein-idogion Ymneill- tuol. ■ Bu Mr. Asquith yn Ymneilltuwr pur selog yn ei ieuenctyd. a chlywsom yr arferai gymeryd rlizin yn effeithiol iawn mewn cyf- ariod gweddi a gynhelid ynglyn ag un o Ieglwysi Annibynoi Llundain. Credwn fod I Mr. Joseph Chamberlain! wedi parhau, yn Ymneilltuwr i'r diwedd, a bod; Mr. Austen Chamberlain yr un modd, Y mae Mr. Runciman, fel y gwyddis, yn aelod blaenllaw o'r Cvfundeb Wesley aidd, ac yn arfer cym- eryd rhan yn y gynhadledd flynvddol. rheol ydyw focl pobl wrth ddyrehafu yn — yn y byd yn tueddu i adael eu Hymneilltuaeth er mwyn yr hyn a dybiant hwy yn well cysylltiadau cymdeithasol. Gwelwn hynny P mewn llawer cylch heblaw yr un gwleidyddol, v ac nid yw'r trawsLf Yweiriad, yn ychwanegu dim at, ein parch i'r bobl sydd yn eucg ohono. Nid o:;s llawer o berygl y gwelir Mr. Lloyd George yn peidio a bod yn Ymneiltuwr, pa beth bynag sydd yn ei aros yn y dyfcdol. H wyrach, y goddJefir i ni ychwanegu hefyd mai Mr. Lloyd George yw'r Prif Weinidog cyntaf i ddarllen y "Goleuad-" Nid allwn ddywedyd fod y; Prif Weinidog yn ysgrifennu iddo, canys nid oedd yn v swydd honno pan ysgrifennodd ar y Parch. Evan. Jones, Caer- narfon, ychydig dros flwyddyn yn ol. Yn wir, nid peth hawdd iawn yw perswadio'r Prif Weinidog newydd- i ysgrifennu o gwbl. --0-- Gofiwn am etholiad Ehagfyr 1910. Yr ioedd diwrnod y p!eidle:sio ym Mwrdeisd:refi rfon yp agoshau; ychydig o gyfarfodydd a fedrodd Mr. Lloyd George eu hannerch, yr oal,d y gwrthwynebiad Teriaidd yn gryf, ac nid oedd Canghellor y Trysorlys wedi cyhoeddi anerchiad i'w etholwyr. 0'1' diwedd anfonodd golygydd un o bapurau lleol Caer- narfon lythyr a thelegraan ato ef ac at ei ysgrifennydd cyfrinachol, a'r ca.nlyniad oedd i'r anerchiad ddyfcd gyda'r tren pan oedd y papur hwnnw ar fin myned i'r wasg, ac o fewn diwrnod neu ddau i'r pleidleisio. Yr oedd cryn falchter yn swyddfa'r papur hwnnw: a ohryn gynwrf yn y dref pan gafwyd y genadwri. Ynddi dywedai Mr. Lloyd George:— This election is of gigantic importance to Wales. If we secure a clear triumph, and everything now points to our doing eo, then for the first time in the history of our native land we shall have se- cured an uninterrupted path for the political ideals which we deem to be essential to the advancement of the best interests of the Principality. Ychydig a. feddyliai Mr. Lloyd George na neb arall y pryd hwnnw pa beth a ddeuai ar draws y llwybr cyn pen pedair blynedd. --0- Y mae llu 0 ystraeon ar led am Mr. Lloyd George, ac y mae'n ddiameu y dyfelsir llawer o rai newydd yn awr i gyfarfod a'r gofyn. Un o'r rhai diweddaf a, glywsom oedd ei fod, pan yn Mini-ster o Munitions, un diwrnod yn llywyddu y Bwrdd o ddynion blaenllaw oedd ganddo yn ei -"r pryd hynny. Yr ga.n ddo yn ei o,.yiiort h w y oedd hyn ychydig cyn Eisteddfod Aberyst- wyth, ac yr oedd Mr. Lloyd George, yng nghanol v peiriannau distryw, yn meddwl am y gymanfa ganu. Ac yn y fan a'r lie rhodd- edd ddaiiith i'r Bwrdd ar emJynau a thonau cynullcidfacl Oymru. A'r stori a glywsom ymhellach, gan ddywedyd ei fod wedi canu rha.i ohonynfe ond-, wel, nid ydym yn sicrhau fod dim; ohoni yn wir. Ond rhcddwn hi fel y clywscm hi. -0- Y mae'n debyg mai'r nesaf at Mr. Lloyd George mewn gallu a aeth i'r Senedd o Gymru mewn blynyddoedd diweddar ydyw Syr Samuel Evans. Trodd ef o lwybrau llychlyd gwleidyddiaeth i dawelwch llvs barn, a syniad y rhai sy'n gwybod ydyw ei fod yn un o'r barnwyr galluooaf a, fu gan y wlad hon eriord. Pe gwnaethid Arglwydd Reading yn Arglwydd Ganghellor, nid amhosibl v gwneid y Cymro o Sciwien,—hen arweinydd cymanfaoedd canu Annibynwyr y cylch,—yn Arglwydd Brif Farnwr. Wyth mlynedd yn ol, ym Mangor, yr oedd Prifysgol Cymrn yn cvflwyno gradd o LL-D. i Mr. Lloyd Geore, a'1' Athro John Morris .Jones a;d:raddododd YI' a"aeth aryr amgylchiad hwnnw. Y mae dyddordeb newydd. vn yr araeth, hc-nno heddvw, ac efallai y goddefa'n allienwj,:r i ni ei rhoddi vma, ar gyfrif hvnnv ac ar gyfrif ei Chymraeg godidog. Dyma'r araeth:— Heddvw y mae Cvmru, trwy ei Phrifyscrol, yn ehwonnych anrhvderMn'r er.vocif o'i meibion, v Gwir AnrhvderMus David Lloyd George. Cyfuwch :vw'1' anrhydedd a. osndwvd eisoes arno ag na ddichon ei rhodd oreu hi chwanegu dim at ei enw na'i urddas; eto ni bvdd ddivstvr ganddio ei hatling hi. Ni raid i mi yngwy-dd y Gynulle;dfn, geisio fcra«thu ei hanes ef v vn^e ei weithredoedd yn ysgrifpnediV vng nrfironiclau'r deyrnas. a'i oramtjau vn hvshvs i chwi oil. Oringodd o'r hwthyn i'r Sen^d-d; esfrvnnodd i Gadair v Bwrdd Masnach. ac oddiyuo i Gangellori^eth v ÐrvlOiOrfa; hvn oil nid trwv ft,,fr na ebymorth n-b. on'r1 trwy ei ddiwydrwvdd. a'i wroVleb a'i athrvlith ddisglair e; hun. Yn fore. bn'n vmladd brwydr y tlawd p'wa.'n. a'r hwn ni bvddai "ynorthwvwr idido. Gwodd Gymrn. a.c vmdrechodd drosti lawer ym" drech deg Glynf)fl,d wrth ei egwyddorion d.rwy "bob tvwvdd, V11 mdarn a diywod fel trum Eryrl. Eto nid dvn nla'd vn unip- mohono ei ragnriae.th ef vdvw v trail qodi uwchlaw plaid., a sweini lies w holl wlad. Oanmolir ei wasnnneth yn y BwrdVJ Masnach ar bob f,ll.-y LlywVdd sroreu. medrhl,nt, a fu vno yn"- nghof neb. Clod^orir ei ddeddf-ui p-an bob gradd a dosbartb ddvnion. cran V cv- falafwr yn rrvst11 a'r gw^ithiwr. gan y llongwr a'r nerchenog llongau. TWv vmddyrchpfu uwch- law pleidsrirwch v cra.U0dd heddvehu pleidia-u cyn- beunus; trwy ei ddychvm:g tre.iddnw a'i ervidvm- hun. Fdlv vr heddivchodd yir>r-»fael v ffyrdd haearn—peth iws gallasai" ond odid undyn yn y deyrnas ond ef-pryd yr arbedodd i'r wlad golled ion a dioddefiadau tu hwnt i bob amgyffred, ac yr enillodd iddo'i hun enw a fydd byw. Etifeddodd hefyd y fendith sydd i'r tangnefeddwyr, Gwn, y gwr gwyn, o garia-d, Fynd i'th lys fendith y wlad.' Fe syll Cymru ar ei esgyniadi yn 11a,wen, nid yn drist. Nid yw ef yn llai idd'i hi am ei fod yn fwy i'r ymerodraeth. Y mae Cymru hefyd yn rhan o'r ymerodraeth. ac wedi gwneuthur ei rhan i'w saernio. Ni chyll Cymru mo'i hanes ef; fe'i try- sorir ganddi fe'l aur, ac fe erys yn galondid ac yn ysbrydoliaeth i'w meibion dros byth. Os swyn- odd ef y Saeson a chyfaredd, ei lais arian, nid ang- hofiodd iaith ei fam, yr iaith y dysgodd lefa-ru ynddi; ar ei enau mor ddilediaith ag erioed y mae 'saiii y ber heniaith sy yn y brj'niau.' Os rhoddes Prydain ei gwobrau goreu iddo, a'i thry- sor dan ei ofal, ni ddwg neb nio'i galon oddiar Gymru, a« n-i phaid hithau a llawenychu ynddo ef. Y mae geiriau Gronwy am Si&r arall yn wir am hwn, a gellir eu darllen fel proffwydoliaeth: 'Glvw dicamrwv-,g gwlad Gymru, Cynnydd a. llywvdd ei llu, P6r odiaeth holl dir Prydain, Penteulu hen Gymrn gain, Llyw un: g ein llawenydd— Mwy cu in ni bu ni bydd.' Dydl Gwener, yn sydyn iawn, bu farw'r Arglwydd Farnwr Vaughan Williams. Yr oedd wedi ymneilltuo er's rhai blynyddoedd, 'a:c. yr oedd yn 78 mlwydd oed. Cymro ydoedd o darddiad;, fel y dengys ei enw, ac fe'i cofir yng Nghymru fel cadeirydd y Ddirprwyaeth Eglwysig anffodus a hir-wyntog. Fel rheol nid yw barnwyr yn gwneud cadeirwyr da i bethau fel hvn; y maent wedi arfer rheoli yn unbenaethol yn y llys, a cheisiant wneud yr un peth mewn dirprwyaeth. Nid oedd y Barnwr Vaughan Williams yn eithriad i'r rheol, er fed ei allu a'i graffter yn amlwg. Ni bti"r ddirpr-,vyaietli yn eistedd yn hir cyn iddi fyned yn helynt. Ymddiswyddodd amryw o'r aelodau, a,c ar y diwedd methodd y rhai oedd yn arcs a, chytuno. Bu iaml i ffrwgwd gyda.'r cadeirydd, ac yr oedd yn amlwg nad oedd yr Yinneilltuwyr ar y ddirprwyaeth yn ei gael yn un. hawdd cydweithio ag ef. Yn ei waith priodicl ei hun, dywedif ei fod yn gyfreithiwr ae, yn farnwr da. Yr oedd ei dad yn farnwr o'i fiaen, a'i daid yn far-gyfreithiwr enwog ac yn awdur llyfr a dnabydus ar y gyfraith. Po —-o—— Yn Cymru "am y,mis hwn dywed y golygydd ei tarn unwaith etc am Dr. Ethe. "Buasai, meddai, "gwr mor enwog a Dr. Ethe mewn cadair bwysig yn yr Almaen er's llawer o flynyddoedd oni bai am wrthwyneb- iad y Llywodraeth Brwsiaidd i wr mor ryddfrydig. Bydd y camdrin fu arno yn warth i ni am1 genhedlaethau." Cvtunwn yn hollol, a gobeithiwn ein bod yn dechreu dyfod at ein pwyll yn. y mater hwn bellach. -Q-- Dvma drydedd stori am Dr. John Hughes. Yn bur fuan wedi iddo symud i Gaernarfon yn weinidog a,r eglwys "Engedi, cerddai ar hyd un o heolydd y dref gyda chvfaill. Cyfarchai h:1wb bron g.'da gwen a "Sut vr ydych chwi h-eddyw?" a synnai y cvfaill braidd at hyn. "Yn wir, Dr. Hughes," meddai o'r diwedd, "vr ydych yn adnabcd llawer iawn." "Nac ydwyf, wed well chwi," ebe'r Dr., a direidi vn ei lvgaid,, "yn 'nahod mo'u hanner nhw- Ond bvddaf yn dweud rhywbeth wrth bob un rha^ ofn i f^d o'n aelod vn Engedi!" Buasai yn dda. i ami weinidog ddilyn ei esiampl. Dro arall yr oedd Dr. Hughes yn dychwelyd o'i gyhceddiad a,c wedi ei wneud ei hun yn gysums yn y tren, pan ddaeth rhyw frawd o weinidog pur siaradus i mewn. Blinodd y Dr. ar y sgwrs cyn pen hir, a thynodd ei "bouch baco" a'i bibell allan. "Diar mi, Dr. Hughes, ebe'r brawd siaradus, "y mae genoch chi bouch baco mav/r iawn. Y mae o gvmaint a'm het i." "Ie, ie," ebe Dr. Hughes, "a mwy yno fo." --0-- Bydd rhifyn nesatf y "Gcleu.ad" yn rhifyn Nadolig, ac ymhlith pethau ereill cynwysa ysgrifau gan Anthropos ac R.D.W., a chan Nadolig gan Nantlais. Y mae'r rhifynax,. Naclolig wedi bod yn, boblogaidd iawn, a chred.win y bydd hwn yr un f ath.