Teitl Casgliad: Llan

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Nid yw statws neu berchnogaeth hawlfraint yr adnodd hwn yn hysbys.

Gwylio manylion cyfan

Llun 1 o 8 Nesaf Olaf
Full Screen
15 erthygl ar y dudalen hon
Advertising

YR HAUL.1 C YNWYSIAD AMTACHWflDD. 5 y Mis. Ar Adenydd Eryrod, gan I.G. i Clyw P Enaid, Clyw Cyf. T. Daries. < Ac wele ddrws wedi ei agoryd yn y nef,' gan Isfryn. f Hen Fesurau. j Golygwyr yr Haul "-Elis Wyn o Wyrfai. liartha'r Eglwys, 1808-1903 (gyda darlun), gan 1. G. Maes Llafur Uudeb Yagolion Sal > Cymreig yr Eglwys. j Emyn o Ddiolch, gan LG. { 0*r Arsyllfa. j Darganfod Carreg Hynafol yn j Penmachno > Bwrdd y Golygydd. j Y Gongl Ddifyr. | Nodion Eglwysig. < Itanion. |

Advertising

PFHIJ Y PLANT ) CYNWYSIAD AM TACHWKDD. j Esiamplau o Dduwioldeb. J Myn d i'r Eglwys. < Pibyau ar y Dreifiwr. Oedrau U%&Yr y Beibl. Y Paganiaid Bach Duon. Mr Owen Owen, Hendre, Aber- gynolwyn (gyda darlun). | Ercbylldra Rbyfel Llanirian Mori —Er Hoffus Gof Meibion y Persoudy (gyoa dirlun) i Churchwarden Hen Eglwy. i LUnfihangel-Esceifiog j Maes Llafur yr Ysgol Sul yn 1 NgbyLoru. Diddanion Geirwiiedd. Perlnu y 4 Perl.' | Ton—l.lwynderi. Barddoniaeth | Adda a Cbwedloniaeth. Colloseum ftbufain. -Beth mte yr Eglwyb vn ei Wneyd. Dalen Dirwest, Hen Emyn V Gysfctdleuaeth. Llitbiau Priodol am v Mix-

ICWRS Y RHYFEL

CWRS Y RHYFEL. ARAETH Y PRIF WEINIDOG. CYFLWR GROEG. CYFYNGDER GERMANI. PENDERFYNIAD PRYDAIN FFRAINO, A RWSIA. CYNLLUN ARGLWYDD DERBY ETO. 1 SAFLE'R GWR PRIOD. Am wythnos arall gwleddyddol yn hytrach na milwrol a fu cwra y rhyfel. Rhaid yw oofio fod a fynno politics la.wn cymaint a. chwrs y rbyfel ag y sydd a fynno grym arfau a. byny. 0 fewn y pythefnos diweddaf dymchwel- wyd Cabinet dwy wlad—Ffrainc a Groeg. Gallaaai'r naill neu'r llall yn rhwydd droi holl gwra y rhyfel yn fwy effeithiol na. phe yr enillaaid buddugoliaeth fawr ar faes y gwaed. Trwy drugaredd yn ein ffafr, ac nid er ein niwed, y bu y ddau chwyldroad gwleddyddol. Syrthiodd Cabinet Ffrainc am fod y wlad yn teimlo nad oedd y rhyfel yn cael ei gario ymlaen yn ddigon egniol. Syrthiodd Cabinet Groeg am nad oedd y Senedd yn oydsynio a'r Weinyddiaeth oedd yn ffafru Germani,

CYFLWR GROEG

CYFLWR GROEG. Er mwyn deall ant mae pethau yn bod yn Groeg mae yn ofynol cadw yn glir maw-n cof rai ffeithiau pwysig. 1. I Brydain y mae Groeg yn ddyledus am ei hanibyniaeth. Bu Groeg, fel Bwlgaria am oesoedd yn gaeth i Twrci. Rwsia ryddhaodd Bwl- garia Prydain ryddhaodd Groeg. Ceisaai Germani y pryd hwnw gadw'r ddwy yn gaeth. Bu ymron myned yn rhyfel rhwng Prydain ac Awstria cyn cael ohonom wlad a chenedl Groeg yn rhydd o gaethiwed y Twrc. Cyflawncdd y Twrc y pryd hwnw weithredoedd mor anfad ar drigolion Groeg a Bwlgaria ag a wnaeth yn ddiweddar a'r Armeniaid druain. Pan wHhdystiodd Prydain y pryd hwnw wrtli Xiywodraeth Awstria, cajfwyd cyffelyb atebiad i'r un a roes Germani yn ddiweddar pan geisid ganddi berswacUo'r Twrc i beidio llofruddio gwragedd a phlant diniwed Armenia, sef mai mater i awdurdodau Twrci ydoedd ac y rhaid iddi er nia-yn ei diogelwch ei hunan gadw ei deiliaid vn ufudd, ac nad oedd lladd canoedd o filoedd o bobl yn ddim at sicrhau diogelwch y Llywodrneth. Wrth ymladd o blaid Groeg y pryd hwnw y collodd Arglwydd Byron, y bardd enwog, ei fywyd dnvy iddo gael twymyn 0 marwol vno. Ym mrwydr enwog Nav- erino, yn Mor Aegea, y ilwyr ddifethwyd LJynge8 Twrci gan Lynges Prydain. Sudd- wyd y pryd hwnw hefyd longau pert-hynol l Awstria oeddent yno yn cynorthwyo'r Twrc i gaethiwo Groeg. Felly yr euillwyd rhyddid cenedlaethol i Groeg. 2. Wedi enill rhyddid Groeg gan Brydain, a. rhyddid Bwlgaria gan Rwsia. daeth gwerin Groeg yn gyfeillion calon i ni a gwerin Bwlgaria yn gyffelyb i Rwsia. Chid deaTisvv^'d i'r ddwy wlad Frenhinoedd oeddent vu agosac-h eu cydyindeimlad i hen orthrymvyr v gwledydd hyny nag oeddent i'w hachubwvr o gaethiwed y Twrc. Dyna sut mae Ferdinand, Breiiin Bwlgaria, yn awr wedi dod allan i ryfela o blaid Ger- mani. a phaliam V mae Con-tantine, Brenin Groeg, yn gwrthod oaaiatau i'w wiad ein cynorthwyo ni. 3. Yn yr Efcholiad Cyffredinol yn Groeg, ar ol dechreu y rhyfel rhwng Ger- mani a ni, etholwyd Senedd yn yr hon vr oedd mwyafrif mawt o'n plaid. M. Veni- zelos oedd y Prif Weinidog. Mewn araeth yn y Senedd dywedodd Venizelos y rhaid i Groeg ddod allan i ainddiffyn Serbia yn erbyn Bwlgaria tlyd yn oed pe golygai hyny i Groeg ymladd yn erbyn Germani. Ffrom- odd y Brenin Constantine yn aruthr, canys chwaer i'r Kaiser yw Brenhines Groeg. GaJwodd y Brenin ar Venizelos i ymddi- swyddo. Gwnaeth yntau hyny, a phen- ododd y Brenin M. Saimos yn Brif Woinidog yn ei le. Cynygicdd roi Cyprus. a thiriogae.thau ereill yn oynwys poblog- aeth Roegaidd fawr, i Groeg os deuai allan i gynorthwyo Serbia yn erbyn Bwlgaria. Gwrthododd Saimos wneyd. Yn y Senedd, yn Athen yr wythnos hon gorchfygwyd y Ca.binet, ac ymddiswyddodd Saimos. Y ewestiwn ynawr yw: Pa beth a. wna Brenin Groeg? Os geilw efe Venizelos yn ol i fod yn Brif Weinidog, daw Groeg allan i ryfel yn erbyn Bwlgaria, ac felly aehubir Sarbia. Eithr posibl yw y gohirik neu y dadgorffora. r Brenin y Senedd er mwyn rhwystro cyfeillion Prydain i wthio Groeg i ryfel o'n plaid. Os felly bydd yn gwneyd yr hyn a wnaeth y Brenin Siarl I. yn y wlad hon dros ddwy ganrif a haner yn ol. Costiodd hyny ei ben i Sari. Dichon y costia cam cyffelyb ei orsedd os nad ei ben i Constantine. Ceir gweled yn fuan beth ddaw o'r trybini.

ARAETII AIR ASQUITH

ARAETI-I AIR. ASQUITH. Mat-er gwleidyddol arall pwysig yn ei ddylanwad ar gwrs y rhyfel yw Araeth Mr. Asquith yn y Senedd noe Fawrth diweddaf. Rhoddodd i ni ffeithiau pwysig ynglvn a'r rhyfel. Wele rai ohonynt:— 1. Mae byddin o filiwn (1,000,000) yn awr yn Ffrainc o dan faner Syr John French. 2. Mae ga.n Brydain heddyw o dan arfau ZI-11 1 fyddinoedd yn rhifo yn ymyl tair miliwn (3,000,000)." 3. Yr ydym ni wedi colli eisoes yn y pymtheng mis rhyfel yn agos i haner miliwn o'n bechgyn yn lladdedigion, clwyf- iedigion, a charcharorion. 4. Mae Llynges Prydain wedi cyflawni gweithredoedd nerthol na welwyd mo'u bath yn holl hanes y byd, megis. er ellybra.i-fft: (a) Mae wedi doi Llynges Germani, er cry fed hono, yn garcharor yn M or y Baltic ac" vn mhorthladdoedd Germani fel na, feiddia ddod allan i'r mor agorod. (b) Mae wedi ysgubo hell longau mas- na.c11 Germani yn Ihvyr o holl foroedd y byd. (c) vnydi dioeelu .500.000 o Prydain pan yn croesi'r mor ol a blaen yn y rhyfel. (d) Mae wedi diogelu mewn cyffelyb fodd dros 300,000 o glwyfedigion a milwyr mewn afiechyd, pan yn croe-si r mor. (e) Diogelodd gludo dros saitli can' mil (700,000) o geffylau, asynod, a chamelod (fwy nag a fu gan Job pan gyfoethocaf!) dros y mor i'r rhyfel. (f) Diogelodd longau yn cludo 2,500,000 I' tunell o nwyddau, bwyd a chyfarpar, i'r fyddin. Golygai hyn filoedd lawer o fordeithiau ac er hyn oil ni c'-ollwyd ond llai nag un o bob mil o'r mordeithwyr Siorhaodd ni vmhellach nad yw'r' Ger- maniaid, oddiar mis Ebrill diweddaf, wedi enill troedfedd o dir yn Ffrainc. Dywedodd fod Rwsia bellach yn medru da.l ei thir yn erbyn Germani. ac y credai y byddai Rwsia. yn fuan yn gallu gyru bydd- inoedd yr estroniaid Germanaidd i gilio ar ffo i'w gwlad eu hun. Dangosodd lwyddiant yniron digyffelvb byddin Prydain yn Ngardd Eden, a'r rhag- olwg am enill Bagdad.

DAU FYNBGIAD PWYSIG

DAU FYNBGIAD PWYSIG. Ond efilial mae'r ddau fynegiad pwys icaf yn yr holl araeth oedd yr hyn a ddy- wododd am wythnos dyfodol y rhyfel. Yn nglyn a hyn pwyaig yw cofio fod Prif Wein- idog newydd Ffrainc, M. Briand, yn ei araeth yn y Senedd, yno, ac. Ymerawdwr Rwsia, ynta.u drwy eÍ Lysgenhadon, wedi oadarnhau y ddau fynegiad pwysig livn o eiddo Mr. Asquith. Wele hwynt: 1. Fod Prydain, Ffriinc a Rwsia. yn cyd-drefnu a'u gilydd i ddanfon digon o filwyr i ro-Dnortwyo Serbia, ac y mynent ddiogelu anibyniaeth y wlad hono coatied a gostio. r 2. Fod Prydain, Ffrainc, Rwsia, yr Eidal, a Japan yn adnewyddueu llw o ffyddlondeb i'w gilydd, ac na wnai y naill na'r llall ohonynt heddvrch na chymod a'r gelyn ar wahan i'r lleill, nac hyd lies y Ulyyr ddiiiyxtrid gormes JuiJwriadh Prwsia.

CYFYNGDER GERM ANI

CYFYNGDER GERM ANI. Geilw y mynegiad olaf hvnl i sylw'i" byd y ffaith foci Germani eis-oes mewn cyfyngder. Diohon y syna'r darllenydd glywed hyn pan gofir fod Germani yn awr yn dal i ymosod yn fIyrnig yn Rwsia. Ffrainc, a Serbia. Ond y ffaith yw fod ffyrnign^-dd ym. osodiadau GermaniJar hyn o bryd ynddynt. eu hunain yn profi pa mor gyi'yng y mae arm, a bod ei nerth ar ballu. A welsoch chwi ddau gi, neu ddau ddyn, yn ymladd? Pan oedd un ohonynt yn dod yn ymwy- (T bodcl fod ei nerth ar ddiffygio, dyna yr adeg yr ymdreeliai galetaf oil, yn v gobaith y medrai ciiill buddugoliaeth ar y funyd olaf cyn y pallai ei nerth. Cyffelyb y g\velw}'d ami i fasnachwr pan ymron myned yn fethdalwr. Dyna'r pryd y gwniai efe yr ymddangosiad mwyaf gwych fod ei fasnach yn llewyrchus. A dyna gyflwr Germani heddyw. Yiiililit-h v profion o hyn a ganfyddir wrth astudio'r sefyllfa, nodaf a ganlyn 1. Yn yr ymosodiadau ffyrnig a wnaeth Germani o fewn y pythefnos diweddaf yn Ffrainc defnyddiodd nifer o filwyr oeddent chwech wythnos. yn ol yn ymladd yn Rwsia. Pe byddai gan y Kaiser ddynion wrth gefn, fel ag y svdd genym ni wrth y canoedd o filoedd ym v wlad hon. nid galw milwyr yn ol o Rwsia a wnai, eithr danfon milwj-r segur i'r ffrynt. 2. Oherwydd hyn mae eisoes yn gyfyng ar fyddinoedd Germani yn Rwsia. Yn y gogledd ac yn cleheu Rwsia sy'n vniosod, tra Germani ac Awstria bellach ar yr am- ddiffynol yn unig. 3. 0 ddiffyg adgyfnerthion araf iawn v symuda Mackenseji ynilaen yn Serbia.. Y Bwlgaria id, ac nid y Germaniaul, svdd yn gesod Serbia mewn enbvdrwydd. Er gahv o M a eke 11 sen dro ar ol tro am vchwaneg o filwyr, metha eu cael. 3id ocs ami 71 Kai^r fihvjr nnrt/ach fv cefn. Felly 'gwanbau a wna ei fyddinoedd o hvn allan j os na cha filwvi7 m*wvdd o wlcdydd eraill w gmorthwyo. ,1. cvfvnuder vn cael ei deimlo yn drwm yn Crern-iani-prinder bwyd, prinder glo, prinder nwyddau a chysuron. Ma.e'r I ymenyn yno yn dri swllt y pwys. Ni cheir prynu bwyd ond yn ddognau penodol, a hyny trwy docynau a. roactir gan yr awdur- dodau. Erys gWragedd yn rhesi hir drwy'r nos ar yr ystryd i ddisgwyl y siopSu i agor ben boreu model y gallant gael defnydd ymborth. "Y cyntaf i'r felin gaiff falu." Troir ugeiniau ymaith yn waglaw. Cymer riots le yn aml oherwydd hyn. 5. Mae'r wasg a'r wlad yn Germani, yn dechreu herio yr awdurdodau, gan alw yn uchel am i'r Senedd gael cyfarfod a galw'r awdurdodau milwrol i gyfrif. 6. Mae diplomyddwyr Germani yn y gwledydd amhleidgar-Norway, Sweden, yr Yswisdir, Yspaen, ac hyd yn oed yn America, yn dechreu son am heddweh, ac yn cvmhell y farn gyhoeddus yn y gwled- ydd hyny i alw ar Brydain i gymodi a. Germani. Ddeufis yn ol, yn anterth ei nerth yn erbyn Rw^ia, haerai Germani na fynai heddweh ond ar yr ai-nod ei bod yn cael cadw Belgium, gogledd Ffrainc, a. Poland, a bod Prydain, Ffrainc a Rwgia. cyd- rhyngddynt i dalu i Germani holl gostau y rhyfel. Gofynai bymtheg can' miliwn o bunau (1,500,000,000p.) oddiarnom ni yn y wlad hon yn unig! Heddyw, mae, yn barod i roi Belgium, Gogledd Ffrainc, a Poland, yn ol, ac i beidio gofyn am geiniog o "iawn" genym am y rlyfel. Eto, myn ofyn heddyw am i ni ddycliwelyd iddi hi y Trefedigaethau a gollodd, i rci ffafrau masnachol eithriadol i'w llougau masnach hi, ac i ganiatau i faa- nachwyr Germani ddod yn heidiau fel pla locust aid yr Aifft. i fasnachu yn y wlad hon. Mae pob peth yn arwyddo fod Germani yn teimlo'r cyfyngder, ac mai nrwvfwy yr a y cyfyngder hwnw o wythnos i wythnos t.ra, parhao y rhyfel.

CYNLLUN ARGLWYDD DERBY ETO

CYNLLUN ARGLWYDD DERBY ETO. Y CYMRO Y GWR PRIOD, A R RHENT. Mewn atebiad eto i amryw ohebwvr egluraf:— o 1. Mae Arglwydd Derby yn galw ar i bob Cymro a fo'n ymuno i ymrestru mewn rhyw Gatrawd o Fyddin Cymru, gan gadw felly huiiai-iiaethoeliedlaetliol ein byddin. 2. Mae'r Prif Weinidog ac Arglwydd Derby wedi amlygu yn groew ac yn benda-nt yr wythnos ddiweddaf na elwir yr un gwr priod i fyned i ymladd hyd nes bú yn ym- arferol yr oil o'r dynion sengl wedi cael eu galw i fynv. Cofier eto y geill pob dyn, ai sengl ai priod a fydel, gael ei ddewis pan yn ym- restru pa nn a ymuna a'r fyddin ar un- waith, ai vllte; dychwelyd adref a wna ar ol vmre&tru hyd nes y gehvir ei "ddospárth" i fynv. PuH/sleisier hyn. 3. Mae penau teuluoedd yn teimlo yn a nhawdd yn ami i ymrestru rhag ofn y troir eu teuluoedd o'u tai os methant dalu'r rhent. Mae Mr. Asquith yr wythnos ddi- weddaf wedi addaw y ca'r mater sylw'r Cabinet. Awgrymir gohirio bawl perchen tv i vva-'iru am y rhent nes bo'r gm wedi dychwelyd o'r rhyfel ac wedi ail-sefydlu yn ei alwedigaeth ac yn enill fel cynt. DYDD Lu-, Taehwedd 1.

BUDDUGOLIAETHAU IR CYNGHpjU11LT01 REIRIAID

BUDDUGOLIAETHAU IR CYNGH- pj,U,. 1)1) LT(,, 0 1-\ REIRIAID. Addefodd y Germaniaid ddoe fod y Cynghreiriaid wedi enill buddugoliaethau j vn Ffrainc, Rwsia, a Serbia. Yn Serbia, dywedir fod y Bwlgariaid wedi o-orfod ffoi i'r de-ddwyrain o Nish, gan fod v galluoedd vn eu herbyn yn fNN-v nprthol na hwy. Yn v de dracliefn, hysbysir fod y Bwl- c gariaid, er ol ymdrechu yn galed i gyraedd Monastir, wedi en rhwystro i fyned yn mhellach gan filwyr Prydeinig a Ffrengig. Mac vr adgvfuerthion a allfollwyd i Serbia yn rvflawni owaitli rhagorol. Yn y go.rllewin, bu raid 1 r Glerniainaid c'u iTosydd yn Si.'iiches yn erbyn eu hewyllys, ond rhoddant hwy esgusawd dros eu hymadawiad sydyn, sef mai o'u gwirfodd, ac yn unol a chynlluniau blaen- orol, yr aethant! j Yn Rwsia hefyd gorfodwyd y German- iaid'i ffoi gan y Cynghreiriaid i'r gorllewin o Dvinsk, ac yn Galicia cymerodd y Rws- iaid droe 3500 o garcharorion. ¡

GLANIAD ADGYFNERTHION YN SALONICA

GLANIAD ADGYFNERTHION YN SALONICA. Newyddion o -thens a fynegant fod ad- j gyfnerthion, anfonir gan y Cynghreiriaid, yn gianio wrth ylluoedd yn Salonica bob dydd. Mae amryw gatrodau Prydeinig wedi cyraedd i Ochrida (de-orllewin Serbia). Mae tref Izvor, rhwng Nish a Kniashavaea, wedi dyfod i feddiant y Serb- iaid eto.

ANRHYDEDDU COFFADWRIAETH IY DIWEDDAR ARGLWYDD ROBERTS

ANRHYDEDDU COFFADWRIAETH Y DIWEDDAR ARGLWYDD ROBERTS. Dydd Sadwto, Tachwedd 13, cynhelir gwasanaeth coffadwriaeth i'r diweddar gad- fridog dewr, Arglwydd Roberts, yn Eglwys St. Margaret, Westminster, ar gais amryw o'i gyfeillion a chydayniswi y teulu. Mae oeisiadau am docynau yn dylifo i mewn bob dydd, a diau y bydd cynulloidfa. fawr | yn breaenol. Gollyngir y cyhoedd i mewn i'r eglwya am ddeuddeg o'r gloch, a pharha y gwasanaeth am haner awr. 1-

SUDDO AGERLONG GERMANAIDD

¡ SUDDO AGERLONG GERMANAIDD. Tra yr oedd yf agerlong "Gadania" I (1477 tunell) yn mordwy o Danzig ddoe, auddwyd hi gan long ymsuddawl Bryd- I einig yn y Baltic. Ymlidiwyd y Hong ym- suddawl gan dair o longau rhyfel Germani, ond ofer fu eu gwaith.

ARGYFWNG DIFRIFOL YN GROEG

DYDD GWENER. ARGYFWNG DIFRIFOL YN GROEG. Ar ol bed mewn swydd am na, mae y Weinyddiaeth Roegaidd, a ffurfiai wlad- lywiaeth o anmhleidgarwch ynglyn a'r rhyfel, wedi syrthio. Darfu i Weinidog Rhyfel, yn ystod ymdraiodaeth a gymerodd Ie yn y Senedd ar y mesurau milwrol yn y Ty, wneyd sylw a dybiai M. Venizelos, y cyn-Brif Weinidog, yn sarhad arno ef. a hawliodd ymddiheurad. Apeliodd M. Zaimis, y Prif Weinidog, am bleidLais o yrnddirieidaeth. gan y Ty, yr hyn a wrthod- v\yd drwy fwyafrif o 33. Nid oes dim i ddangosi y bydd i M. Venizelos fyned yn Brif Weinidog eto, nag y bydd i gwympiad y Weinyddiaeth arwain Groeg i fyned i ryfela o blaid y Cnghreiriaid. Sonir yn y newyddiadui-on Groegaidd y bydd i ethol- iad arall gymeryd lie, yr hyn a olygai nid vn unig golli a]riser, ond hefyd berygl i fwyafrif Venizelos leihau. Rhaid cofio fod M. Venizelos wedi bod yn Brif Weinldog ddwy waith, ond pan gynygiodd ef ar fod i Groeg uno a'r Cynghreiriaid ymyrodd y brenin ddwy waith yn erbyn hyny. Mae yn wybyddus fod Brenhines Groeg yn chwaer i'r Kaiser, a diau fod a fyno hyn. lawer a pherderfyniad y brenin.

YR YMLADD YN SERBIA

YR YMLADD YN SERBIA. Hybysir o ffynonellau Germanaidd fod v Bwlgariaid wedi cyra.edd pwynt o fewn deng milldir i Ñish, prif ddinas y Serbiaid vn ystod y rhyfel. Par ha ymladd ffyiiiig i gael ei gario ymlaen yn ne-orllewin Serbia, ond dywedir fod Prilail a Monastir yn ddiogel. Mae y Ge.rraaniaid yn pa.rha.u eu hymdeithiad yn ngogleddbarth Serbia. Dy wed ant hwy fod v Serbiaid, y r-hai fwriadent wneyd gwrth- safiad pf ndei'fynol, wedi encilio. Pa fodd byna^, nis gellir ymddiried yn ngeirwiredd v Geirnnniaid.

N E W Y DDI ON CALON OGOL

N E W Y DDI ON CALON OGOL. Yn CHiampagne rIl.?.f\ v Ffra.ncod wedi ail. feddianu y rhan fwyaf o'r tir a golla^ant ddvdd Mercher. ar imJnJen