Teitl Casgliad: Llan

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Nid yw statws neu berchnogaeth hawlfraint yr adnodd hwn yn hysbys.

Gwylio manylion cyfan

Llun 1 o 8 Nesaf Olaf
Full Screen
3 erthygl ar y dudalen hon
Advertising

YR HAUL CTNWYSIAB AM MAWBTH. r min. Adolygiad. Ai hyd Seithwaith ? Gyfod Ffynnon Cenwch Iddi. Y Delwau Diagred. Qwyl Dewi, 1916. Congl y Gywrain. O'r Arsyllfa. Emyn. Gwilym Meirion. Evan Thomas Rees. Y Gongl Ddifyr. Nodion Eglwysig. Bwrdd y Golygydd. Anerchiad. Englyn.

Advertising

"I PRL Y PLANT OYKWTBIAD AX MAWRTH. Dadleuon Magi Jones. Maes Llafur yr Fagol Sul ya Nghymru. Y Llyfr Goreu. Ystradgynlais &'i Nawddsant. Meibion y Persondy(gydadarlun) Ieuan Glan Geirionydd. Ffyddloniaid yr Ysgol Sul. Dalen Dirwest, Bwrdd y G&n. Faner Dirwest. Y diweddar Barch. William David Davies. Ieitheg i,rIeueinetyd-Groog. Awr y Plant a Phobun. Hen Draddodiad Arabaidd. Mr. George Smith. Y Buddugwyr yn Nghystadles. aeth Y Perl" am 1915. Beth mae yr Eglwys yn ei Wnayd. Y Gyntadlouasth. Y Pagaoiaid Bach Duon. Perlau y "Perl JI Barddoniaeth.. Llithiau Priodol am y Mia.

Y Rhyfel o Ddydd i Ddydd o

Y Rhyfel o Ddydd i Ddydd. o CWRS Y RHYFEL. ADOLYGIAD YR WYTHNOS. ♦ NERTH Y GELYN WEDI CRACIO. DISGWYL TORRI BELLAOH. COLLI OYFEILLION, CREU GELYNION. ADGYFODIAD SERBIA 0 FEIRW. DYDD DIAL AR WAWRIO. GWNEUD CAM A'N MILWYR. Wythnos bwysig iawn yn hanes y Rhyfel a fu yr wythnos a aeth heibio. Er na. fu brwydro mawr, fejl y cyfrifir brwydro .yn y Rhyfel presenot, eto gwowyd di- gwyddiadau mawr a, effeithiant ar holl Gwrs y Rhyfel, ac a ddygodd, mae'n dra thebyg, y diwedd i'r goltwg. NERTH Y GELYN WEDI CRACIO. I'r neb sydd ganddo lygaid i weled ym- ddengys yn amlwg fod nerth y gelyn wedi cracio, ac mai tori yn dipiau y rhaid iddo wneyd bellaeh. Dichon y cyfrifir yr un uchod yn ddy- wediad hynod yngwyneb yr ymosodiad mawr ar Verdun, ymosodiad sydd eisoes, meddir, wedi costio yn agos i chwarter miliwn o'i filwyr goreu i'r Kaiser, ac v sydd er hyny yn parhau yn ffyrnig o hyd. Ond y gwir yw fod yr ymosodiad ar Verdun, ac hyd yn oed ffyrnigrwydd yr ymosodiad hwnw yn brawf diymwad fod Germani ei hun yn teimlo fod crac mawr wedi cymeryd lie eiso,es yn ei nerth, ac mai trwy ymosodiad mawr, ffyrnig, a llwydd- ianus yn unig y medrai rwystro'r crac i ledu yr agen, nes tori ohoni hithau yn dipiau. PA BETH A ACHOSODD Y CRAC. Mae a fyno yr holl frwydro yn Ffrainc, yn nghyffiniau yr Eidal, yn Rwsia, ac yn Serbia, lawer a'r crac. Ond y tri pheth a'i hachosodd yn fwyaf uniongyrehol ydynt— 1. Y glanio yn fealomca. 2. Ymgyrch Byddin Gardd Eden, a 3.' Cwymp Erzerum. -h. Mae cysylltiaa ago* mwug y un. Amcan pob un o'r tri oedd tori asgwrn cefn y Twrc, a'i ddatgysylltu oddiwrth Germani ac Awstria. Yr un yn ei amcan oedd pob un o'r tri yn y pen draw, a'r ymdrcch aflwyddianus ac anffodus i enill y Dardanelles. Enill y Dardanelles oeddy ffordd feraf i wneyd help y Twrc yn ddi- fudd i Germani, Os edrychir ar y map fe welir fod yr ymgyrchoedd yn Sallonica, Gardd Eden, ac Erzerum, oil yn bygwth y Twrc, yn union yr un fath ag y mae llmeJl y brwydro yn Ffrainc, ar gyffiniau Awstna, ,T ac yn Rwsia, yn bygwth bywyd Genua ni ac Awstria. Sylwer fel mae yr Eidal yn gorfodi Awstria i gadw byddin gref ar y cyffiniau yno, ac felly yn ei rhwystro i ddanfon ycliwaneg o filwyr i gynorthwyo Germani yn erbyn na Ffrainc na Rwsia. Sylwer pa fodd y mae Rwsia ar y naill law, a Phrydain a Ffrainc ar y llall yn gorfodi'r Kaiser i gadw byddinoodd cryf- ion yno drachefn fel na allont fyned i gy- northwyo na'r Awstriaid yn erbyn yr Eidal na'r Twrc yn Ngardd Eden neu Erzerum. Mewn cyffelyb fodd mae cydfyddin Ffrainc a Phrydain yn Saloniaa) yn gor- fodi'r Twrc i gadw byddin gref i am- ddiffyn Caercystenyn, ei brif ddinas yn Ewrop, tra'r Rwsiaid o Erzerum a ninau o Ardd Eden yn bygwth Bagdad, prif ddinaa y Twrc yn Asia. Os cyll y Twrc Bagdad neu Gaercystenyn, bydd yr un peth iddo ef a phe y collem ni Lundain, neu pe y collai'r Ffrancod Paris. Onibai am Fyddin Gardd Eden byddai'r Twrc yn gallu taflu ei holl nerth yn erbyn Byddin Gardd Eden. Onibai am y Gyd- fyddin Fawr yn Salonica gallai'r Twrc gy- meryd ei filwyr o Ewrop yn erbyn y Rws- iaid yn Erzerum, ac yn ein herbyn ninau yn Ngardd Eden. Fel y mae pethau ni gyfeiiiad bynag y try efe, cyfarfod a gelyn cryf a wna. Ceisiodd gan y Kaiser ddanfon byddin gref o Germani i'w gynorthwyo yu: Asia-oilci druan ohono! Yr oedd gan y Kaiser fwy na digon o waith i'w holl filwyr g'ryn dipyn yn nb., gartref yln Eirajerum na Gardd 'Eden. Felly gwrthododd help i'r Swltan. COLLI CYFEILLION. Yn Twrci, ynte y gwelir y crac amlycaf. Collodd y Swltan help y Kaiser yn awr ei gyfyngder ef; cyll y Kaiser help y Swltan yn awr ei gyfyngder yntau. Pan y ayrth lladron allan a'u gilydd oeir gobaith i'r dyn gonest. Y ddau leidr mwyaf yn y byd yw'r Kaiser a'r Swltan. Amlwg yw eu bod ar syrthio allan a'u gilydd. Y Kaiser dynodd y Swltan, druan, i fewn i drobwll dychrynllyd y Rhyfel, ac yn awr pan fo'r Swltan, druan, yn ceisio ac yn methu codi ei ben o'r dwr, gwrthoda'r Kaiser estyn llaw o help iddo. Ond dyna'r cyflog mae'r diafol, a phob diafol, bob amser yn ei dalu i'w was. Sylwer ar ganlyniadau mwyaf union- gyrchol helynt y Twrc, ao fe welir yn well pa fodd y mae'r crac yn lledu. Breuddwyd fawr y Kaiser oedd lledu ei ymerliodraeth o For y Baltic a Mor y Gogledd ar draws Ewrop ac Asia hyd y Mor Coch a Mor yr India. Mae ei obaith am wneuthur hyny wedi diflanu. Trefn- odd i wneyd ymosodiad mawr arnom ni yn yr Aiplit. Yr oedd ganddo ddau amcan mewn golwg wrth wneyd, sef:- 1. Gorfodi Prydain i ddanfon byddin gref yno i amddiffyn yr Aipht. Golygai hYllY wanhau y gwrtliwynebiad i'w erbyn yn Ffrainc, gan roi iddo gyfle, i daro ergyd mawr a marwol yno. 2. Pa un byviag a Iwyddai efe i enill yr Aifft ai peidio, torai ein cysylltiad a'r India drwy'r Mor Coch gan andwyo ein masnach, a rhwystro danfon adgyfnerth- ion a, chyfarpar i ni o'r India. Ar ol cwymp Erzerum ni chlywid son am ymosod ar yr Aifft. Yr oedd gan y Twrc fyddin fawr yn Jerusalem yn barod i groesi Anialwoh Sin tua'r Mor Coch, ac ol-fyddin gref yn Samaria yn barod i'w dilyn. Ond mae'r ddwy wedi cael eu galw i amddiffyn Caercystenyn a Bagdad. Am yr un rheswm galluogir ninau i ddanfon adgyfnerthion o'r Aifft i Fyddin Gardd Eden. Ond cyrhaedda Cwymp Erzerum yn mhellach eto na hyny. Nid yn unig rhwystra'r Twrc i roi help i Germani, ond gwna i gyfaill arall o eiddo Germani, sef Bwlgari'a, i betruso llawer. Gwyddis fod Twrci 'y ceisio gwneyd heddwch bellaeh. Mae peygl gwrthryfel yn y wlad. Mae bywyd Enver Bey, prif gyfaill Germani ymhlith y Tyrciaid, mewn perygl. Saeth- wyd ato ar y stryd. Taflwyd cerig at awyddogion milwroil Germani yn Nghaer- cystenyn ei hun. Danfonid, hyd yr wyth- nos ddiweddaf, lawer o ddefnydd bwyd o Twrci i Germani, lie mae'r boblogaeth, meddir, ar ei chythlwng. Yr wythnos ddiweddaf cododd y teimlad cyhoeddus yn Twrci mor gryf fel yr ydys yn awr yn gwahardd danfon dim bwyd eto o Twrci i Germani. Pe y gwnelai Twrci heddwch a ni ac a'n Cyngihreiriaid, neu pc, symudai Byddin Salonica ymlaen i diriogaeth Twrci, gos- odid Bwlga,ria mewn enbydrwydd mawr. O'r gogledd buasai yn agored i ymosodiad gan Rumania; o'r dwyrain gan y Rws- iaid, ac o'r deheu gan Gyd-fyddin Ffrainc a Phrydain. Mae felly eisoes yn dechreu parotoi ar gyfer y dydd drwg a gwael sydd yn ei haros. Geilw ei byddinoedd, lawer ohonynt, yn ol tuag aoref i am- ddiffyn Sofia, y brif ddinas. CREU GELYNION. Nid yn unig mae Cwymp Erzerum yn bygwth amddifadu Germani o gymorth ei chyfeillion yn Twrci a Bwlgaria, ond mae yn dra thebyg o ddwyn Rumania allan i'w herbyn. Mae buddugoliaethau Rwsia yn Armenia wedi profi i Rumania fod dydd cwymp y Kriser gerllaw. Gwel, felly, os na frysia hi i ddod allan yn awr i'n cynorthwyo na fydd ganddi na llais yn rhanu'r yspail ar ddiwedd y rhyfel, na hawl i unrhyw gyfran o hono. Y tebygolrwydd felly yw os na thry y rhod eto yn fuan o blaid y Kaiser y gwelir Rumania yn taro ergyd cryf o'n tu, yn nghyntaf yn erbyn Bwlgaria, ac yna yn erbyn Awstria.. Pan ddel Rumania i'r maes, rhaid fydd i Awstria gael lw gref i'w gwrthwynebu—neu we,led y gelyn yn llifo fel tonau'r mor dros wastadeddau Ilungari. SERBIA WEDI ADGYFODI O'R BEDD. Gwelir yn haiibs Serbia mor wan a gau yw gobaitli hyd yn oed y cryf arfog. Gallesid meddwl fod Serbia wedi cael ei Hadd. Y gelyn sydd yn meddianu yr holl dir. Mae'r teulu brenhinol a'r fyddin oil iar ffo ac yn alltud o'u gwlad. I olwg dyn yr oedd tynged y genedl fechan orthrym- edig wedi cael ei selio. Ond wele dro ar yr olwyn. Wele Byddin Serbia wedi adgyfodi oddiwrth y meirw. Mae yn agos i gant a lianer o filoedd (150,000) wed dill Byddin Serbia, y tybid oedd wedi cael ei difodi oddiar wyneb y ddaeiax-, heddyw yn Salonica, yn cael eu harfogi a'u dysgyblu gan Ffrainc a Phrydain, yn barod i ymosod ar Bwl- garia, ac Awstria, a, Germani pan wawria dydd dial—ac nid yw hWHW ymhell. Os try y darllenydd yn ol i edrych ar yr ysgrifau a ymddaugoscdd yn y LLAN fisoedd yn ol pan syrthiodd Serbia ddewr o dan draed haiarnaidd Germani, gnvel ddarfod i mi ddweyd y pryd hwnw gwawriai'r bore pan gaffai Serbia gyfle i dalil ei dyled yn ol i'w^ chyniydog brad- wrus Bwlgaria, ac i'w gelyn gorthrymus Germani. Mae penau bryniau Serbia eisoes: yn Uawenhau wrth weld haul y bore hwnw yn a gosh an, a ncs anobaith y genodl vn cjlia. draw. Oes, mae crac yn nerth y gelyn TYSTIOLAETH VERDUN. Ac, fol, yr awgrymais, ceir yn yr ymos- odiad ar Verdun brawf diymwad o ym- iddangosiad y crac yn nerth Germani. Gwelai'r Kaiser y perygl i'r crac ledu, i Twroi a Bwlgaria ildio, ao i Rumania ym- restru o ochr gelynion Germani. Gwelai mai yr unig beth a fedrai atal hyny fyddai i Germani enill buddugoliaeth fawr, neu gyflawni rhyw wrhydri gorchestol y gall- asai ef ei hawlio fel yn gyfartal i fuddug- oUaetli ar ryw ran arall o'r maes. Gall- asai felly, fe gredai, beri i genhedloedd y Dwyrain gredu fod Germani yn anorch- fygol. Gohiriai'r grediniaetli hono y dydd drwg pan y ffarweliai Bwlgaria ag ef. ac y deuai Rumania allan i'w erbyn. Felly penderlynodd ymosod ar Verdun, yr hon sydd heddyw i Ffrainc yr hyn oedd Metz yn 1870. Er sicrhau buddug- oliaeth tynodd ugeiniau lawer o filoedd o'i filwyr yn ol o'r Balkans ac o Rwsia i nertholi yr ergyd ar Verdun. Nid dychymyg ond ffaith a brofwyd yn ddi- ymwad yw hyn. Ymhlith y lladdedigion a'r oarlcharorion German'aidd yn y brwydro o amgylch Verdun cafwyd dynion yn perthyn i amryw gatrodau oeddent yn ddiweddar yn y Balkans ac yn Rwsia. Mewn cyffelyb fodd gwanhaodd ei linell yn Ffrainc er mwyn gwneyd ei ergyd yn Verdun yn ddigon cryf a sicr. Onibai ei fbd ef yn gweled y crac, ac yn ofni y lledai lies tori ei nerth ni fuasai wedi an- turio gwneyd yr hyn a wnaeth yn Verdun. Ac er ei holl ymdrechion, a'i holl dvwallt gwaed, ofer ac am ddim y bu y cwbI oil! Mae'r crac i'w ganfod o hyd, ac yn lledu —a. Verdun heb ei henill! Paham ynte na ymosodai Ffrainc a Phrydain yn Ffrainc lie y gwanhawyd lllinell Germani ? Ceisiaf ateb yr wythnos nesaf os na chyfyd rhywbeth pwysicach I Y cyn hyny. BUDDUGOLIAETH WILSON. Un o'r pethau mwyaf calonogol yr wythnos ddiweddaf oedd buddugoliaeth fawr a digamsyniol yr Arlywydd Wilson yn Senedd a Chydgynghorfa'r Unol Dal- eithiau—Ty'r Arglwyddi America yw'r Senate neu "Senedd" yno, tra'r Gyd- gynghorfai (neu "Dy y cynrychiolwyr," fel y'i gelwir fwyaf cywir) yw Ty'r Cyffredin yno. Gwyr y byd erbyn hyn fod Germani wedi gwario miliynau o bunau yn America mewn llwgrwobi'wyo ymron pob dosparth yno i roi cymorth i Germani ac i niweidio Prydain. Ccisid ffurfio barn gyhoeddus ffugiol o blaid Germani ac yn ein herbyn ni. Danfoni5 peHebrau di- wifr meithion o ddydd i ddydd o Berlin yn ddigost i bob papur a'u cyhoeddent. .Cyflogid- dynion galluog i ysgrifenu er thyglau arbenig i'w rhoi yn ddidal i'r papurau, a thelid am eu cyhoeddi fel y telir am hysbysiadau yn y wlad lion. Lllwgrwobrwyd golygyddion i gyhoeddi 11 "newyddioin" anwireddus yn ffafrio Ger- mani ac yn drwgdybio Prydain—ac i ysgrifenu erthyglau golygyddol ar yr an- wireddau hyny. Telid hefyd ddrwg- weithredwyr am osoci bombs mewn llongau oedd yn cludo cyfarpar rhyfel o'r America i'r wlad hon, gyda'r amcan ) chwythu'r Hongau hyny i fyny pan ar y fordaith. Cyflogid dynion i roi ar dan gweitlifeydd mawr oedd yn gwneyd v cyf- arpar i ni. Mewn gaii\ defnyddid arian yn ddiddiwedd i wneyd pob drwg a cllid 1 achos Prydain. Nid oes neb yn rhy isel na neb "l rhy uchel mewn cymdeithas na galwedigaetii i'r Germaniaid geisio eu cymorth. Llwgr- wobrwyd yn hael Aelodau o'r Senedd a'r Gydgynghorfa i bleidleisio yn ffafr Ger- mani ac yn erbyn popeth a allai fod o gymorth i ni yn y naill Dy a'r llall. Trefnid i wrthwy^nebu'r Arlywydd pan yn gwrthdystio yn erbyn gwaith Germani yn llofruddio'r diniwed ar y mor, ac i daflu'r bai ar y wlad hon. Trefnid i gael gan ddau Dy'r Senedd i gymeU yr Arlvwvdd i greu angliydfod rhwng- America a Phrydain. Mor sicr oedd y Germaniaid eu bed wedi llwvddo, fel y cyhoeddwyd vn Berlin, wythnos neu ddwy yn ol. fod pedwar o bob pump 0 Aelodau Seneddol ..I t (y ddau Dy) yn America, yn wrthwynebol i'r Arlywydd. Rhoddodd hyn derfyn ar hiramynedd yr Arlywydd. Mynodd godi'r cwestiwn yn uniongyrcholi yn y ddau Dy. By- gythi^i os na chai gefnogaeth digamsyniol y ddau Dy i osod atalfa ar fradlofruddl- laethau Germani ar y mor, ac ar y cyn- llunio a'r drwgweithredu diddiwedd ar y tir, yr a'i a'r cwestiwn i'r wlad. Y can- lyniad fu iddo gael mwyafrif gorlethol o'i blaid yn y ddau Dy. CYHOEDDI RHYFEL ETO. Wedi ysgrifenu yr uchod daeth y newydd fod Gennani wedi cyhoeddi rhyfel yn erbyn Portugal. Fel arfer gesyd Ger- mani y bai i gyd ar ei gelyn. Fel mater o ffaith, Germani ei hun ddechreuodd yr helynt drwy ymosod ar Diriogaeth Por- tugal yn Ne Affrica. Bychan yw Byddin Portugal yn Ewrop, ond gall ei milwyr yn Affrica roi cymorth* gwerthfawr i'r Maes- lywydd Smuts sv'n ymosod ar y German- iaid yno. Heblaw hyn bydd cael Por- tugal o'n tu yn heJp i osod atalfa ar frad- gynllunio'r suddlongau Gertnanaidd sy'n llechu ar hyd ei glanau hi ac eiddo'i chymydoges Yspaen. Mae nifer o longau Geiananaidd hefyd yn y ddalfa gan Por- tugail, yn Ewrop ac Affrica, a dont yn was- anaethgar iawn bellach. GORFODAETH I WYR PRIOD. Nid yw pleidwyr gorselog Gorfodaeth Filwrol yn hapus iawn y dyddiau hyn. Wedi hau ohonynt y gwynt, maent mewn perygl o fedi'r corwynt. M:ae'r Ddeddf Gorfod, a'#dull yn yr hwn y'i gweinyddir gan rai o'r Tribunalau mewn gwahanol ranau o'r wlad, wedi peri anghydfodau na welwyd mo'u cyffelyb er dechreu y rhyfel. Tybid mai mudiad cyfrwys oedd rhanu'r dynion yn ddwy blaid-yn ddyn- ion sengl ac yn wyr priod. Y gwyr priod yw mwyafrif mawr yr etliolwyr. Enillwyd hwynt o blaid gorfodaeeth drwy gy- fyngu'r Ddeddf i ddynion sengl. Ond yn awr, ar ol cael y dynion sengl i mewn. codir cri dibaid dros gael gorfodaeth i wyr priod o dan oed neilltuol, 30 medd rhai 35 y myn eraill i'r oed fod. Ac yn .awr wele rhanu'r gwyr priod eto yn ddau ddosparth, sef y rhai sydd wedi atestio, a'r rhai sydd heb atestio. Ceisir cynhyrfu'r blaenaf i godi cri dros orfodi'r olaf i ater-,tio--yn hollol fel ag a wnaed a'r dynion dibriod. Pe bae hyn wedi cael ei wneyd cyn gosod y Tribunalau ar waith, buasai gwell gobaith i'r cynllun lwyddo. Ond erbyn heddyw mae'r gwyr priod sydd wedi atestio, yn gweled pa fodd y gweithreda'r iribiwnalau, pa. fodd yr anwybyddant yn aml addewidion pendant yr awdurdodau yn Llundain, ymrwymiadau digamsyniol Mr. Asquith, Arglwydd Derby, a Mr. Long Os gwneir hyn a dynion sengl, t.ybed y gellir disgwyl gwell chwareu tee- i wyr priod ? UNIG FAB Y WEDDW. Cyfarrfyddodd UN bedair canrif a'r bymtheg yn ol, a dyn ieuanc ar ei ffordd i r bedd, "yr hwn oedd unig fab ei fam a hono yn weddw." Torodd y Meddyg Mawr rwymau angau er gollwng y mab yn rliydd i'w fain weddw. Nid yw'r haiies yn awgrymu fod y fam yn dibynu dim ar y mab hwnw am ei chynhaliaeth. Eto, cymaint oedd cydymdeimlad y Gwr dyeithr a hi yn ei thrallod fel v rhodd- odd ei mab yn ol iddi yn fyw. Ond ceir y Tribiwnalau yn gweithredu vn groes i liyu. Tybir nad oes ymysgar- oedd trugaredd gan Lywodraeth. Eto, mynai Mr. Asquith, Arglwydd Derby, a Mr. Long, arbed Unig Fab v Weddw yn mhob amgylchiad posibl. Eto, myn v Tribiwnalau, lawer ohonynt, anwybyddu hyn oll, a chymeryd y mab byw o freich- iau y fam weddw-sydd vn ymddibynu arno am ei holl fywyd hi. Dywed Arglwydd Derby fod v bachgen sydd yn cynal ei fam weddw nad oe. ganddi ond efe i ymddibynu arno, yn o y .1 jpvneyd cystal gwasanaeth i'w wlad a ph- yn y ^osy^d yn Ffrainc. "Twt r ]01 medd ambeil i D-ribiwllal. "I'r iTosydd ag pf, "C i'r tloiv a litilgil, Rh,