Teitl Casgliad: Llan

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Nid yw statws neu berchnogaeth hawlfraint yr adnodd hwn yn hysbys.

Gwylio manylion cyfan

Llun 1 o 8 Nesaf Olaf
Full Screen
4 erthygl ar y dudalen hon
Advertising

YR HAUL. CYNWYSIAD AM IBBBILL. Y Mis. Odlig Hiraeth. 0 Lygad y Ffynnon. Bwrdd y Golygydd. r "0, Golygwyr Yr Haul "-Y'Parch. Ganoa W. Willi&ms, _B.D., Jeftreyston. irJ. Y Gongl Ddifyr. Prsgetb. KWJn 489 (Ancient & Modern). Iauo yn Anghydmarua" (2 Cor. Ti. 14) Y mdaith y Criation. O'r Arsyllfa. •ongl y Cywrain. ] Amynadd. J | Kodion Eglwysig. | Manion. j

Advertising

Lf1, V pl,A • h I CYNWYBIA.D AM SBRIU.. Y P]IRL heb ai Gôt. Dadieuoti M"'gi Jones ExiaraplHu o Dduwioldeb. Pf) ddludiiiid yr Yagol Sul. Diolchgarwch Gwl&d gwedi Rhj- fel. "Pat" yn Pyagot*. Maes LUfur yr Tagol Sul yn Nghyiuru. Stori o Serbia. Y Lamp. Ar y PlalJt a Phobun. leitbeg i'r Ieueuctyd-Lladin. Dalen Dir west, Bwrdd y GAIL Ystradgynlnis a'i Nawddsant. Saut Augustiue a Gweddi ei Fats Llythyr oddiwith Gatb ar Llong Rhyfel. V|(Jyatadl«uaeth. Beth mae yr bglwyn yn ei Woeyd. Y Paganiaid Bach DMÐO. Perlau y "Perl." Barddoniaoth. Llithiau Priodol am y Mix.

CWRS Y RHYFEL

CWRS Y RHYFEL. TREFNU CYDWEITHREDIAD. BRADWRIAETH YM MHRYDAIN. r CYFYNGDER MAWR GERMANI. YMGYRCH NEWYDD Y SUDD-LONGAU. Wythnoa bwysig iawn yn hanes y Rhyfel a fu yr wythnos ddiweddaf, pwyaig yn y fcrwydro, pwysicaah fyth yn y parotoadau ar gyfer brwydro'r dyfodol. GYNADLEDD CYDGENEDLAETHOL. Cynhaliwyd yr wythnoa ddiweddaf Gyn- hadledd yn Mharis na wolwyd mo'i bath erioed o'r blaen yn hane& y byd. Cynad- ledd ydoedd o gynrychiolwyr Cabinet pob gwlad yn Ewrop sydd yn ymladd yn erbyn Germani—Piydain, Rwsia, Ffrainc, Yr Eidal, Belgium, Montenegro, Serbia a Portugal. Hyd yma mae yr wytV gwlad hyn wedi ymladd mewn ffordd ar ei phen ei hun, ac i raddau pell yn anibynnol y naill ar y llall. Yr oedd Germani, ar y llaw arall, nid yn unig a'i holl fyddinoedd hi ei hun o dan lywodraeth uniongyrchol y Kaiser, ond yn gallu, ac yn mynnu, goruwch lyw- odraethu hefyd fyddinoedd ei chynghreir- iaid, Awstria, Twrci,. a Bwlgaria. Gwelir gymaint gwell mantais oedd gan ei gwrth- wynebwyr. Canys mewn undeb mae nerth. Canolbwyntia undeb ein gelynion yn y Kaiser; nid oedd canolbwynt undeb i Brydain a'i Chynghreiriaid. Gwir fod Maeslywyddion y Cynghreir- iaid wedi cyfarfod ac wedi dyfod i ryw fath o gyd-ddealltwriaeth ynghylch eu polisi eyffredinol. Ond mewn rhyfel cyfyd weithiau argyfwng mewn munyd awr sy'n falw am symudiad dioed i'w gyfarfod. 'elly y gwelwyd Germani, dro ar ol tro, yn symud ei milwyr wrth y canoedd o filoedd o'r gorllewin i'r dwyrain neu o'r dwyrain i'r gorllewin, yn ol fel y byddai Rwsia neu Ffrainc yn gwasgu ar ei gwynt. Eithr ni fedrai y Cynghreiriaid wneyd hyn. Maes- lywydd Prydeinig a lywiai Fyddin Prydain fel y gwelai efe yn oreu, a Maeelywydd Ffrainc a lywiai Fyddin Ffrainc fel y f^rclai yntau yn oreu; ac folly Rwsia, a'r idal, a'r gwledydd eraill. Felly, er fod rhyw fath o gyd-dde&lltwriaeth gyffredinol rhwng Syr John French (Prydain), a Joffre (Ffrainc), a Ruski (Rwsia)', a Cadorno (Yr Eidal), cyd-ddealltwriaeth personol ydoedd i raddau pell, heb un grym nac awdurdod o'r tu oefn iddo; canys i Gabinet Prydain. yr oedd Syr John French yn gyfrifol, a'r Maeslywyddion eraill i Gabinets eu gwled- ydd hwythau-a hawl gan bob Cabinet i ddweyd bryd y mynai wrth ei Maeslyw- I ydd ei hun "Tyred" neu HDos." Amcan mawr cyntaf Cynadledd Cyd- gened 1 aethol Paris yr wythnos ddiweddaf, ynte, oedd cael Cabinets y gwledydd— I 1. I ddod i gyd-ddeallfcwriaeth ac i gydweithrediad a'u gilydd; a 2. I gael gan y Cabinets hyn i gadarn- hau y cytundeb a wnaed ei rhwng eu gwahanol Faeelywydd- ion a'u gilydd. TRI ERGYD TRWM I GERMANI. Rhoddodd y Gyhadledd yn Paris dri ergyd trwm i Germani yr wythnos ddi- weddaf. Cryfder y gelyn yw fod ei aHu oil yn cael ei ganoli yn Germani. Gwendid v Cynghreiriaid yw eu bod yn wahanedi^, gydag amcanion gwahanol i w cyraedd, a moddau gwahanol o weithredu er rawynou cyraedd. Mae pob poth fo'n tueddu i'w gwaJaanu ymhellajcth yn ychwanegu at eu gwendid; mae pob peth fo'n tueddu i'w rhwyruo yn un corff yn ychwanegu at eu nerth.. Yr ergyd trwm cyntaf a roddodd y Oynghreiriaid i Germani, ocdd ymgyfam- modi ohonynt na wnad yr un ohonynt gytundeb hoddwch a'r golyn ar wahan i'r ltedll ac heb eu cydsyniad. Ail-gadarn- haodd Cynadledd Paris y cyfamod hwn. Perygl cynghreiriaeth bob amser yw i un o'r Aelodau ymneillduo o'r Cynghrair, a myned droaodd i'r ochr arail. Hyn a fu melldith cychwynol pob Cynghreiriaoth yn hanes rhyfeloedd y byd. Tucdd naturiol cenedl, fel dyn unigol, yw gwneyd y fargen oreu fo'n bosibl iddo.a drooto ei hun-ac aed pawb arall i'w crogi! Gan chwarou ar y gwendid naturiol hwn oeis- iodd y Kaiser wneyd cytundeb heddwch a, Belgium ar ei phen ei hun: a'r Eidal ar ei phen ei hun; a Serbia ar ei phen ei hun; ac a. Montenegroi ar ci phen ei hun. Cynygiodd i bob un o'r saith ar ei phen ei hun delerau hcddwch a fuasai yn fan- teiaiol i'r wlad hono—gan wybod os medrai dori folly o dan sail undeb y Gynghreir- iaeth y byddai gwell gobaith iddo allu gorchfygu y gwcddill o'r gwledydd. Mae penderfyniad unol y Gynadledd Gydgoncdlaethol yn Paris wedi lladd y gobaith hwn o'i eiddo. YR AIL ERGYD I GERMANI. Yr ail ergyd a roddwyd gaa y Gynadledd i Germani oedd dyfod o'r wyth gwlad i gya-d derJltvrr i aeth ac i gytundeb a'u gilydd ynghylch (a) Y prif bethau y bwriadant eu sicrhau ar derfyn y Rhyfol; a. (b) Y moddion a gymerir i gyraedd yr amcanion hyny. Nid yr un peth a gymliellodd pob un o'r wyth gwlad i fyned i ryfel yn erbyn Ger- mani. Ond mae rhai pethau mawr y mae yr oil ohonynt yn dobyg o fod bellach yn unfryd unfarn arnynt. Nid ocs manylion wedi cad ou cyhoeddi o'r pethau y cytun- odd y Gynadledd y rhaid eu cael cyn y gwneir heddwch. Ond gcllir tybied fod yn eu plith o leiaf y pcthau a ganlyn:— 1. Adfer anibyniaeth a thiriogacth Belgium, Serbia, a Montenegro. 2. Sicrhau lawn digonol i'r t-ir gwlad anrhoithiedig hyn, ac i Ffrainc, am y difrod a wnacd ar fywydau ac eiddo. 3. Diogelu gwledydd bychain Ewrop rhag y posiblrwydd i Germani nac unrhyw wlad fawr arall yn • y dyfodol, dori yn ol ei hewyllys ci hun gytundebau difrifol a'r gwledydd erail, na threisio tir- iogaeth cenedloedd llai. Gellir cymeryd yn ganiataol fod y tri pheth hyn o Iciaf ym mryd a bwriad y Gynadliedd i'w sicrhau. Ymhlith y petlxau eraill yr ymdxnniwyd yn eu cylch, -ac o bosibl y daethpwyd i gyd-ddealltwriaeth yn eu cylch yn y Gynadledd, gellir tybied fod a ganlyn:- 4. Beth fydd safle Twrci a, Bwlgaria pan wneir heddwch? A ga y Twro harhau ei Ymlierodraeth yn Ewrop? A ga. efe barhau mewn. awdurdod ar Gristionog- ion Armenia A ga Bwlgana barhau mewn cyflo i ymosod eto ar Serbia? Pa iawn a ofynir gan Twrci a Bwlgaria am ymuno ohonynt a'r llofrudd a'r yapeil- iwr o Germani? 5. Beth wneir i'r Dardanelles pan geir heddwch I A wneir hon yn For Rhydd i bob cenedl, neu, ynte a bar heir ei harfogaeth a'i ham- ddiffynfeydd. Os yr olaf, gan bwy y bydd awdurdod arnynt? Beth wneir a. Serbia a Montenegro ar ol adfer iddynt eu tiriogaeth a/u hanibyniaeth ? Beth ga fod ou cysylltiad â,'u gilydd, ac a gwledydd eraill y Balk ana ? A estynir eu terfynau ai peidio î 7. Beth fydd safle Groeg, ac Ynysoedd Mor y Canoldir pan gyKoeddir heddwch? Nid yw Groeg wedi ymladd yn agored yn ein herbyn, ond gwnaeth ei Brenin a fedrai drwy ddichell i gynorthwyo Ger- mani. Yr wythnos ddiweddaf gorfu i'r Cynghreiriaid ddanfon gwrthdyatiad unol a swyddogol yn erbyn hawl haerllug Prif Weinidog Groeg i feddianu tir- iogaeth newydd tua. chyfeiriad Montenegro. Gorfu i Lyngeo Prydain a Ffraine hefyd warchae Candia ao arfordir Crete, am a wnaeth yr awdurdodau Groeg- aidd yno yn carcharu Consul Prydain ar gais Consul Germani. 8. Pa beth a wneir i goepi y troseddau amlwg a beiddgar yn erbyn Deddf y Gwledydd gan farbar- edddiweh Germani yn erbyn y di- niwed a'r diamddifFyn ar dir a mor? 9. a beth a wneir a Thiriogaethau Gennani a gymerwyd oddiami gan Brydain yn Affrica, gan Japan yn China, a chan Aws- tralia yn Nghefnfor Mawr y Deheu? Ni wyddis pa benderfyniad y daeth y Gynadledd iddo ar y materion hyn, ond I naturiol yw tybied eu bod, o bosibl oil, wedi bod o dan ystyriaeth. Y peth pwysig yw fod y Gynadledd wedi dod i benderfyniad ienol ar bob cwestiwn o bolisi ac o ddull o weithreedu a ddaeth gerbron. Mae yr wyth gwlad felly wedi cael eu rhwymo yn un mor bell ag y mae amcanion y Rhyfel, a'r modd i gyraedd yr amcamon hyny yn myned. Dyna un o'r ergydion trymaf a gafodd Germani er dechreu y Rhyfel. Y TRYDYDD ERGYDPOLISI MASNACHOL. » Ergyd arall mor bwysig ag un o'r ddau arall yn ei ddylanwad ar gwrs y Rhyfel, oedd y penderfyniad unfrydol y daethpwyd iddo ynglyn a pherthynas masnachol yr wyth gwlad a. Gennani pan adfetrir heddwch. Rhaid cofio fod rhaib masnachol Germani lawn mor gyfrifol am y Rhyfel ag ydoedd uchelgais person ol y Kaiser. Awyddfryd mawr Germani oedd diorseddu Prydain fel Brenhinea y Moroedd. Breuddwyd tywys- ogion masnachol Germani oedd meddianu masnach y byd a lywodraethid hyd yn hyn gan Brydain yn benaf. Mor bell ag oedd a fynai hyn a. masnach y mor, cyfeiriaf ato ymhellach pan yn ymdrin ag ymgyrch newydd y suddloilgau. Ond ni chyfyngid rhaib masnachol Ger- mani i'r mor. Mynai feddianu, a llyw- odraethu, a gorfaelu masnach y tir rhwng Cyfandiroedd Ewrop ac Asia. Mae gan Rwsia ei rheilifordd o For v Baltic i'r Tawelfor y tu draw i Asia. Mae gan Brydain ei thrafnidiaeth a'r India drwy y Mor Coch. Amcan Germani oedd medd- ianu a llywcdraethu trafnidiaeth drwy Reilffordd fawr o Berlin drwy Twrci hyd For yr India gan feddianu Palestina a'r Aifft, ac felly gloi Camlas Suez, y porth i'r Mor Coch a, Mor yr India, i'n herbyn. Mae cyfoeth diderfyn yn Asia rhwng 0-Y Mor y Canoldir a Mor yr India y mynai (Germani ei feddianu iddi ei hun, gan gloi y drws yn orbyn pawb arall. Dyna wlad cryd dynoliaeth. Dyua-Ardd Eden. Dyna Ur y Caldeaid o'r lie y daeth Abraham. Dyna Wlad Uz a chyfoeth y Patriarch Job. Dyna wlad a fu, ac a ellir ei gwneyd etp, yn llythyrenol yn llifeirio gan laeth a mal. Pe boddlonai Germani ar gydgystadlu yn heddychol a gwledydd eraill ni fuasai y Rhyfel ofnadwy presenol erioed wedi cy- meryd lie. Ond ei rhaib aniwall, ei hawydd i arfaelu pob dim iddi ei hunan, i gloi pawb arall allan, ac i'w gorfodi i fyw at ei thru- garedd ao yn is wasanaethgar iddi hi, hyn a aohosodd y Rhyfel. Anhawdd, an- mhosibl yn wir, o fewn cylch erthygl a fyddai egluro yn Ilawn fradgynllun Ger- mani i feddianu masnach y byd. Gwas- anaethed yr amlinelliad boras ac anmher- ffaith uchod am y tro. Penderfynodd y Gynadledd yn Paris ar un polisi cyffredinol i'r hall wledydd. Rhoddir terfyr mor llwyr ar raib mas- nachol Germani ag a roddir ar uchelgais personol y Kaiser drwy fod yr wyth gwlad yn ..cytuno yn unfrydol a'u gilydd beth fydd cysylltiad yr oil ohonynt a'u gilydd ar y naill law, ac a Germani ar y Haw arall, wedi yr adferir heddwch. Gwna y cyd- ddealltwriaeth hyn fwy i fyrhau parhad y Rhyfel drwy ladd gobaith masnachwyr milwrol Germani, na phe yr enillid budd- ugoliaeth fawr ar faes y gwaed yn Ffrainc neu yn Rwsia. YMGYRCH NEWYDD Y SUDD- LONGAU. Yn y cysylltiad diweddaf hwn y gwelir ystyr ac amoan ymgyrch newydd sudd- longau Germani. Nid yw Germani yn gwneyd dim yn y Rhyfel hwn heb fod gan- ddi nod ac amcan clir yn y golwg. Mae yn sylweddoli erbyn hyn mai colli y Rhyfel a wna. Gwyr nad oes iddi obaith buddugaliaeth ar y Cynghreiriaid mewn brwydro mwyach. Ceisia felly sicrhau buddugoliaeth fasnachol ar derfyn y Rhyfel er methu ohoni enill buddugoliaeth filwrol yn y Rhyfel. Dyna paham y cycluvynoJ'i ^-ri^-iTh newydd y suddlongau. Synwyd a dychryn- wyd y byd o fewn y pythefnoa diweddaf gan waith suddlongau Germani yn ymoaod yn ddirybudd ar longau masnach a7 llongau teithwyr gwledydd anmhleidgar. Suddwyd yr wythnoa ddiweddaf yn unig fwy o longau masnach nag a wnaed mewn un- rhyw fis cyfan o'r blaen. Ni wnaed gwa- haniaeth gan Grermani rhwng ovfpiii gelyn. Ymosododd ar a suddodd longaa o eiddo Holand, a Denmarc, a Sweden, a Norway,-gwledydd yr oedd mewn heddwch a hwynt, ac yr oedd rhai ohonynt yn dymuno iddo gael enill buddugoliaeth ar Brydain. Ar un olwg gallecid meddwl mai gweith- red ynfyd ydoodd hyn. Ac felly yn wir yr ydoedd ar un olwg. Ond nid yw ond rhan o gynllun cyfrwys y penderfynwyd arno ar ol ystyriaeth bwyllog er mwyn meddianu a llywodraethu, a gorfaelu masnach y moroedd ar derfyn y Rhyfel. 'I Mae llongau masnach Germani gan mwyaf oil yn ddiogel yn y porthladdoedd, -naill ai ei phorthladdoedd cartrefol hi ei hun, neu yn mhorthladdoedd Prydain, a Ffrainc, a'r Eidal, a'r Yspaen a Por- tugal, ac America. Yn ol deddf y gwled- ydd dychwolir y rhai hyn oil i Germani pan adferir heddwch. Felly, os medr Germani yn y cyfamser ddifodi Llyngesoedd Mascnach ei gelynion, a hyd yn ood eiddo ei ohyfeillion cyn y ter- fyna'r Rhyfel, tr ei IJv: D -v i hi ei hun yn ddiogel, beth fydd y can- lyniad? Pan gyhoeddir heddwch bydd gan Gennani fwy o longau yn rhydd i fynd i'r mor nag a fydd gan y gwledydd eraill 'oIl! Dylla'r allwedd i ddirgdwch yr vnitrvrch newydd o eiddo suddlongau Uofruddiog Germani. Beth yw yr atebiad iddo ? Mae yn syml ddigon 09 mabwysiedir ef gan yr wyth gwlad a fu mewn cynadledd yn Paris yr wythnoa ddiweddaf. Dyma ydyw:- 1. MaiO gwaith y suddlongau yn suddo llongau masnach yn ddirybudd yn groes i ddeddf y gwledvdd. 2. Dylai. a gall, y gwledydd oLU-, yn gystal y rhai sydd mewn heddwch i Ger- mani a r rhai sydd yn rhyfela a hi> hawli^i iawn ar ddiwedd y rhyfel am bob llonjg masnach a ddinystriwyd gan y suddlongaa. 3. Yn lie gofyn am iawn mewn arian, mynned y gwledydd "llygad am lygad a dant am ddant." Mynant long f;-ma& Germanaidd cyfwerth a chymaint, am bob Uong fasnach a ddiystriwyd gan audd- longau Germani. Felly bydd Germani yn difetha ei llongau ei hun wrth sudde llongau masnaoh gwledydd eraill. CYFYNGDER MAWR GERMANI. Mae yn myned yn gyfyng iawn ar Ger- mani-Rwsia yn ymosod ac yn enill tir yn y dwyrain; yr Eidal yn gwneyd yr un peth yn y Deheu; Prydain yn wgneyd yn gyffalyb yn Flanders; a Ffrainc yn anila yn ol y tir a gollwyd gerllaw Verdun.

CYMRU AR FYDDIN

CYMRU A'R FYDDIN. GORFODAETH I WYR PRIOD. Parotoed darllenwyr y LLAX ar gyfer ymgyrch penderfynol i estyn Deddf Gor- fodaeth at Wyr Priod yn ogystal ag at ddynion dibriod. Mae adran o'r Aelodaa Rhyddfrydol, ac adran o'r Aelodau Ceid- wadol yn Nhy'r Cyffredin, yn gweithio yn egniol tuag at hyn. Ceisiasant eisoes gan v Llywod^aefit Mesur ymlaen yn Dynion 6engi;" Mr. Ellis Jonep Griffith, yr Aelod dro6 Sir Fon, yw yr unig Aeloci Cymreig sydd hyd yn hyn wedi gwasgu hyn ar y Senedd a'r Llywodraeth. Gesyd yr ymgais hwn fwy o bwys nag erioed ar weithrediadau y Tribiwnalau. Dychwel- af at y mater yr wythnos nesaf. Yn y cyfamser ymddengys ei bod yn mwriad yr awdurdodau i alw i fyny y bechgyn oedd- ent yn 18 oed mis Awst diweddaf. Dysg- yblir hwynt i'r Fyddin yn y wlad hon yn ddioed, er na yrrir mohonynt dros y mor i ymladd tan y cyrhaeddont eu 19 oed. Y DDAU FIS GRAS, AC AIL APELIO. Ceisia amryw ohebwyr am eglurhad pellach ar y ddau fis gras, a'r amser i ail apelio. Os bydd dyn wedi ardystio, nid yw yn gallu manteisio ar y ddau fis gras. Gellir ei alw i fyny pan derfyna tymor ei 'Certi- ficate of Exemption.' Os na bydd dyn wedi ardystio, ao oa caniata y Tribiwnal unrhyw gyfnod, pe ond un diwmod, o "temporary exemp- tion" iddo, mae ganddo hawl i ddau fir; droe ben y cyfnod a nodir ar ei Certificate. Mae hawl gan y neb fo wedi cael "Tem- porary Fxemption" i wneyd cais drachefn at yr un Tribiwnal am Certificate pellach, "Renewal of Exemption," ac ar derfyn y cyfnod hwnw drachefn am estyniad pellach. Dylid gwneyd y cais am "Renewal ol Bxemption" o leiaf ddeuddydd neu dri cyn bo tymor y Certificate cyntaf wedi dirwyn i ben, oa bydd y dyn wedi atestio. Os na bydd wedi atestio, gall wneyd y cais am Renewal unrhyw amser 9 fewn dau fix ar ol i gyfnod ei Certificate orffon. Y TRIBIWNALAU ETO. LLAI 0 SENN-LLE I SYNWYR. Pe bae angen cael rhywbeth mwy na'r ffeithiau a gofnodwyd genyf o dro i dro er cyfiawnhau y feirniadaeth lem a roddwyd mewn ysgrifau blaenorol ar anoethineb ac anhegwch rhai o Dribiwnalau Cymru, oeir hyny yn ddiameu yn y cylchlythyr swydd- ogol miniog a yrwyd allan yr wythnos ddi- weddaf gan Mr. Walter H. Long, Llywydd Bwrdd Llywodraeth Leol, at Dribiwnalau y Deyrnas. Mae Mr. Long, fel y mwyaf- rif o bobl deg a diragfarn, wedi oa^il ei orfodi i gredu mai gwawdio-r gwan, a gwadu'r gwir a, wna ami i Dribiwnal. Geilw arnynt, mewn geiriau digon plaen, i Toddi llai o senn a lie i synwyr yn eu gweithrediadau, ac yn enwedig yn eu dyfamiadau. Geilw sylwyn arbenig at y ddau ddosbarth y oeisiwyd yn yr ysgrifau hyn i amddiffyn eu cam, sef Mab y Weddw, a'r Gwrthwynebwr o Gydwybod. Mae yn resyn meddwj^od rhai o Appeal Tribunals Siroedd Cymru yn waeth troe- eddwyr yn y ddau beth uchod nag a fu y