Teitl Casgliad: Llan

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Nid yw statws neu berchnogaeth hawlfraint yr adnodd hwn yn hysbys.

Gwylio manylion cyfan

Llun 1 o 8 Nesaf Olaf
Full Screen
1 erthygl ar y dudalen hon
CWRS Y RHY FEL

CWRS Y RHY FEL. ADOLYGIAD YR WYffHNOS. YMLADD OFNADWY. PROFI BECHGYN PRYDAIN. CYFYNGDER A CHREULONDEB GERMANI. TYNU LLYGAID BYDDIN GERMANI SUDDLONG GERMANAIDD I'R AMERICA. Yr wyf droion yn yr erthyglau hyn wedi annog y darllenydd i gymeryd golwg eang, ac nid rhannol, ar Gwrs a Maes y Rhyfel, canys felly yn unig y gellir iawn amgytf,, ei y sefyllfa, a deall, ba gyfeiriad y maa&r fantol yn troi. UN MAES YW'R OUL. Ceisied y darllenydd ynte gofio mai un maes rhyfel yw'r oil—yn Ffrainc a Rwsia, yn yr Eidal ac Asia. Leiaf, ar y mor ac ar y tir. Un frwydr fawr yw y cwbl; ad- rana,u o faes y frwydr hono yw Verdun a'r Somme, y Trentino a, Bukowina, Riga a Calicia, Salonica a Bagdad. Ni thai i ni edrych ar un ran o'r maes yn unig, ac anwybyddu rhan arall, gan dybied ohonom fod enill neu golli yn y rhan fo'm yn edrych arni yn golygu enill neu golli y Rhyfel. Cymerer cyffelyb- iaeth Etholiad Cyffredinol. Yn hono oeir y Ceidwadwyr ar y naill law a'r Rhydd- frydwyr ar y llall yn tynu am y dorch ymhob etholaeth. Ond ni esill llwyddiant nac aflwyddiant y naill na'r llall mewn un- rhyw un, neu ddwsin, neu ugain, neu ychwaneg, o etholaethau benderfynu tynged y pleidiau. Ymddibyna hyny ar ganlyniad yr etholiad drwy y deyrnas oil, -eiddo Lloegr, a Chymru, a'r Alban, a'r Werddon. Felly hefyd am y rhyfel pre- senol. Gellir enill neu golli mewn un irhan 0'4 toiaes mawr cyfflredinioH Iheb i hyny mewn un modd yn y byd arwyddo tynged terfynol y pleidiau yn y rhyfel. Ond pe gwelid yn yr etholiad etholaethau Lloegr, a Chymru, a'r Alban, a'r Werddon oil yn myned i'r un cyfeiriad, yn ffafr yr un blaid, rhwydd fuasai dweyd mai y Blaid hono gariai'r dydd. Felly hefyd yn y Rhyfel pan wedir Rwsia, a'r Eidal, a Ffrainc, a Phrydain, bob un yn enill yn ed rhan ei hun o'r mies, ni bydd angen llawer o yspryd na Ilygad proffwyd i ragfynegu beth fydd y diwedd. TRO IAWR AR FYD Y RHYFEL. Wrth daflu llygad yn ol dros Gwrs y Rhyfel yn y gorffenol y gellir yn oreu am- gyffred y sefyllfa bresenol, ac wrth gymharu yr hyn a, fu gyda'r hyn y sydd y cawn sail cadarn i'n barn am yr hyn a. ddaw. Eglurwyd yr wythnos ddiweddaf both a olygir wrth "initiative" mewn rhyfel. Yn 1914 a 1915 yr oedd yr ''initiative" i raddau pell yn nwylaw'r Germaniaid, ac er i'r Rwsiaid a ninau ei gipio oddiavnynt am dro adenill yr "initiative" a wnaeth y gelyn. Yn 1914 gwnaethant eu rhuthr mawr drwy Belgium. Syrthiodd Liege, a Namur, ac Antwerp. Daeth dydd tywyll yr enciliad o Mons, a Llywodraeth Ffrainc yn symud o Paris i Bordeaux rhag ofn i'r gelyn warchae ar Paris. Yna yn mis Medi, 1014, daeth tro ar y rhod. Gyrwyd y G-ermaniaid yn ol o linell y Marne hyd linell yr Aisne gan gymeryd yr "initia- tive oddiar y Germaniaid. Ond pan wnaeth y gelyn ei safiad penderfynol yno, adenillodd yr "initiativo,-a llwyddodd i'w chadw byth wedyn hyd ddechreu y mis presenol. Gwnaeth Rwsna ruthr mawr, gan orlifo, Galicia, a Poland, a hyd yn oed Prwsia ddwyreiniol. daeth Mackenzen a Hindenburg gan gipio'r "initiative" oddi- ar Rwsia, a gyru ei byddinoedd mawr yn ol dros afon a d61, dros fynydd a dyffryn, gan gadw'r "initiative" hyd ddechreu Mehefin elidni. PRYDAIN A'I CHYNGHREIRIAID YN ENILL. Erbyn heddyw wele'r rhod wedi troi eto, a'r "initiative" ar bob rhan o'r maes yn nwylaw'r Eidalwyr yn y Trentino, yn nwylaw y Rwsiaid yn Galicia a'r Caucasus, ac hyd yn oed yn nwylaw ein Byddin ni yn Salonica. Canys nid yw ymosod bob amser yn hanfodol i'r "initiative"; gor- fodi'r gelyn i wneyd rhywbeth na fynai wneyd, neu i beidio gwneyd yr hyn y mae am wneyd, ac y sydd yn hanfodol neu yn bwysig iddo i'w wneyd, yw hanfod "initia- tive.' Ac er nad yw ein Byddin yn Salonica yn gwneyd ond y nesaf peth i ddim, eto mae yn dal yr "initiative" yn ei llaw. canvs 1. Mae yn gorfodi'r gelyn i gadw byddin gref yn y Balkans rhag i ni adfeddianu Serbia a chospi Bwl- garia; a 2. Mae yn rhwystro'r gelyn i symud adgyfnerthion cryfion o'r Balkans i gynorthwyo'r Awstriaid yn Buko- wina neu'r Germaniaid yn Kovel. Ni welwyd erioed o'r blaen er dechreu y Rhyfel, yn Awst, 1914, Germani ac Awstria yn gorfod sefyll ar yr amddiffynol ar bob rhan o'r rnaes. Gynt, pan yn gorfod sefyll ar yr amddiffynol mewn un man yr oedd yn ymosod yn gryf mewn man arall; dyna wnaeth llynedd er engraifft. pan orfodai y Rwsiaid i encilio tra'r Ger- maniaid yn ein dal ni a'r Ffrancod rhag symud ymlaen yn Ffrainc. Gwir fod y Germa,niaid yn dal i ymosod yn Verdun o hyd; ond gorfod gwneyd ac nid dewis gwneyd hyny y maent yn awr. Pe cai'r Caiser ei ddymuniad, galwai ei filwyr yn ol yfory o Verdun er mwyn gwrthwynebu ein hymosodiadau mawr, bygytbioJ;, llwyddianua ni ar lanau- Sommo. Pe tynai ei filwyr yn ol o Verun, deuai'r Ffrancod fel llifeiriant ar eu hoi. Ac eto i hyny y daw os pery y Ffrancod a, ninau i wthio ymlaen am dipyn eto yn y cylch lie mae'r brwydro mawr wedi bod er dechreu y mis presenol. Canys pan dyrr llinell olaf amddiffynfeydd y Gennaniaid He mae'r brwydro yn awr yn cymeryd lllei, neu pan ddelo'r perygl i hyny gymeryd lie yn fuan yn amlwg, rhaid fydd i'r Caiser alw ychwaneg o filwyr i'r bwlch hwnnw i'n gwrthsefyll, neu weled ein Byddin ni ac eiddo Ffrainc yn tori trwy'r bwlch ac yn ymosod ar ei holl linell o'r tu ol. Gwelir felliy Grermani yn gorfod ymladd, ymladd yn barhaus ddydd a, nos, ac ymladd ar yr amddiffynol heddyw yn Ffrainc a Rwsia, a'r Awstriaid yr un modd yn yr Eidal a, Ga,licia,-yr hyn ni bu o'r blaen er dechreu y Rhyfel. YR EFFAITH AR Y GELYN. Mae effaith hyn oil i'w ganfod yn amlSvg n ar y gelyn ei hun. Sylwer ar yr effeithiau a ganlyn, y rhai ydynt yn hollo] eglur i bob sylwedydd craff:- Nid yw'r geljym yn, cael hamdden i orffWya ac adenill nerth ar ol brwydro caled. Rhaid i'w filwyr oil fod yn y ffrynt yn brwydro ddydd ar ol dydd, a nos ar ol nos. Nid felly ein Byddin ni. Wedi diwrnod o frwydro caled, ca y rhai fu'n ymladd arffwys enyd tra, milwyr eraill yn cymeryd eu He yn y brwydro. Drwy rym ofnadwy ein cyflegrau a'r llenn dan a, deflir gan ein cyflegrau y tu ol i'r llanerch yr ymosodir arni, rhwystrir y gelyn i ddwyn na bwyd, na chyfarpar, nac adgyfnerthion i linell y brwydro. Cafwyd yr wythnos ddiweddaf nifer o garcharorion Germanaidd nad oeddent wedi medru cael dim bwyd am ddau ddiwrnod, ac wedi myned felly yn rhy wan i ymladd. Nid yw'r gelyn yn gwybod o'r naill ddydd i'r llall 7mha le yr ymosodir nesaf ar unrhyw ran o'i linel] fawr sydd wedi cael llonydd hyd yn hyn. Am y rheswm yma gorfodir ef i gloffi rhwng dau feddwl, sef pa un a eilw efe filwyr o ran arall o'r llinell i wrthsefyll yr ymosodiad sydd -ar droed heddyw, neu ynte ai nid gwell cadw y milwyr hyny lie y maent rhag digwydd ymosodiad yfory yn y man e'r hwn y'u aymiudwyd. CYFYNGDER GERMANI. Gwelir cyfyngder Germani yn ei ym- drechion gorffwyllog i gadamhau mewn unrhyw fodd ei linell amddiffynol yn ein herbyn ni yn y man lie yr ydym yn ym- osod yn Ffrainc. Deallir fod ganddo yn y If an hono 450,000 o filwyr yn ein gwynebu. Rhyw wyth milldir yw ffrynt y brwydro caled fan hono. Rhaner y 450,000 hyn rhwng yr wyth milltir, a cheir fod o leiaf 50,000 o filwyr Germanaidd yn y fan hono ar gyfer pob milltir, yr hyn a olyga tua, 30 milwr ar bob lilathen o'r llinell; neu, mewn geiriau erail, pe gooodid milwr ar bob llathen o'r wyth milltir, bydd 30 rhes y naill tu ol i'r Hall ar hyd yr holl wyth milltir. Ymhlith y carcharorion a gymerwyd oeir rhai o'r bechgyn ieuainc nad oeddent i fod i'w galw hyd y flwyddyn neaaf— prawf amlwg fod ystor dynion Germani i lenwi'r bylchau yn y fyddin wedi ei di- hyabyddu. Ni eill ychwaith mwyach fel cynt, ruthro milwyr wrth y canoedd o filbedd o'r naill faes i faes arall pan fyddai galw. Mae y cydymosodiad'hwn yn Ffrainc, a Rwsia, a'r Eidal, yn flaenffrwyth y cyd- ymgjmghoriad rhwng awdurdodau'r pedair gwlad y cyfeiriwyd ato dro, yn ol yn yr ysgnfau hyn. Rhagddywedwyd y pryd hwnw pa beth i'w ddisgwyl, a, chyflawn- wyd y gair hwnw yn natblygiadau y ddau fis diweddaf. DIM OND DECHREU. PA BETH I'W DDISGWYL ETO. Wedi gweled cyflawni yr hyn a rag- ddywedwyd o'r blaen cymhellir fi i geisio dweyd pa beth i'w ddisgwyl ymheUach. Os nad wyf yn camgymeryd, nid yw'r ym- osodiad mawr ond dechreu. Yr wyf yn ysgrifenu hwn nos Iau. 0 boeibl cyn y daw'r ysgrif i law'r darllenydd y gwelir ymosodiadau newydd mewn lleoedd newydd yn Ffrainc a Rwsia, ac o bosibl mewn manau eraill. Er mwyn ei alluogi i gasglu 450,000 o'i filwyr i'n gwrthsefyll ni ar lanau'r Afon Somme yn Ffrainc, rhaid fod y Caiser wedi gwanhau ei linell yn rhywlel arall. Os gwnaeth hyny gwyr ein Maesh/wydd ni ymha le y'i gwanha- wyd, a gellir teimlo yn hyderus y man- teisia Byddin Prydain ar hyny. DALLU BYDDIN GERMANI. Mae Prydain a Ffrainc wedi tynu llygaid Byddin Germani. Peth hynod i'w ddweyd ydyw hyii,ond mae'n wir bob gair! Un o anhebgorion cynt-af Byddin fo am lwyddo mewn brwydr yw gwybod pa beith y mae ei wrthwynebydd ar fedr ei wneyd, gwybod ymha Ie y mae ei nerth a'i wendid, ymha ran o'r maes y mae yn casglu ei fyddinoedd cryfaf, ac ymha le ac ymha fodd y mae yn bwriadu taro ergyd trwm. Gan wybo dy pethau hyn, cymer y Maes- lywydd doeth ei ragocheiiadau. Heb wybod hyn mae fel gwr dall yn ymbalfalu .im y pared. Llygaid byddin yn y rhyfel presenol yw yr awyren sefydlog a hedcgog-y balwn a'r aeropien. Hyd 01 fewn y ddau fis diweddaf yr oedd y Germaniaid yn Ffrainc yn gy- maint. o fcistri yr awyr ag oeddem ninau. Hwnt ac yma ar hyd y llinell ceid nifer o balwns wedi eu rhwymo wrth y ddaear, yn aros ddydd a nos yn yr entrych, yn gwylio pob symudiad o'n heiddo ni yn y ffrynt. Yr oedd gan y gelyn hefyd ei awyrenau hedegog—yr aeroplên-yn hofran uwch- ben a thu ol i'n llinell ni yn gwylio pob symudiad yno ac yn gwifro'r wybodaeth i'r pencadlys. Y gwylwyr hyn yn yr awyr oedd llygaid y gelyn. Ond o fewn y ddau fis diweddaf, cyn dechreu ohonom yr ym- osodiad mawr, tynwyd llygaid y gelyn. Mae awyrenwyr Prydain wedi profi eu hunain yn dreoh nag awyrenwyr Germani. Nid yn unig ni feiddia, yr un balwn sefyll yn grogedig yn yr awyr yngolwg llinell Z-1 n 1 Byddin Prydain, ond nid oes cymaint ag un awyren o eiddo'r gelyn wedi gallu croesi drwy'r awyr i'r tu ol i'n llinell ni yn Ffrainc er's mis Cedsiasant wneyd droio,ii,o,iid bob tro gorfodwyd hwynt i gilio, neu dinystriwyd hwynt gan ymosod- iadau ein hawyrenwyr gwell ni. Y canlyniad yw, gwyddom ni pa beth y mae v g-elvn yn wneyd o'r tu ol i'w linell ef. tra na wyr efe pa beth a, wneir or tu ol i'n llinell ni. Mae'r gelyn felly fel dyn dall, neu o leiaf dyn a golwg byr, yn ymladd a. dyn sydd ganddo ddau lygad clir a. dirwystr. AWYRENWYR BEIDDGAR. Bu gan Germani ddau awyrenwr enwog iawn, Immelman a Bolck. Yr oedd y naill a'r llall yn Dywysog yr Awyr. Lladd- asant o leiaf ddeunaw yr un o'n hawyren- wyr ni mewn brwydrau teg yn yr awyr, gan ddinystrio hyny o'n hawyrenau. Ond Uaddwyd y ddau yn ddiweddar gan ein hawyrenwyr ni—ac ni chyfododd neb tebyg iddynt ar eu hoi hyd yn hyn. Yn wn o'r brwydrau diweddar yn Ffrainc cyflawnodd awyrenwr Prydeinig orohestwaith nodedig a'i hanfarwola. Tra yn hofran yn yr awyr gwelodd gatrawd o'r gelyn yn ymdeithio ymlaen i ymosod ar ein byddin ni. Pendefrynodd eu rhwystro. Disgynodd hyd o fewn uichder o gan'llath oddiwrthynt, ac yna, gyda'i 'machine gun' tywaUtodd gafod ar ol cafod o fwledi gan ysgubo rheng ar ol rheng o honynt i'r llawr. Mor sydyn ac anisgwyl- iadwy oedd ei ymosodiad fel na chafodd y gelyn hamdden i'w saethu cyn fod ugein- iau ohonynt ar lawr yn eu gwaed. Pan ddeffrodd y swyddogion i'w perygl gan orchymyn saethu ato, cymerodd yntau ei adenydd gan ehedeg ymaith yn ddianaf. CREULONDEB Y GELYN. Daw profion ncwydd o ddydd i ddydd o greulondeb erchyll y golyn. Yn un o'r brwydrau diwcddar clwyfwyd swyddog Prydeinig, a chymerwyd ef yn garcharor gan y Grermaniaid. Nid oedd hamdden i'w yru i'r ol-lincll gan fod y frwydr yn boeth. Bu dadl pa beth i wneyd ag er. mynai rhai ei ladd. Ond o'r diwedd rhwymwyd ef wrth bolyn ar ben y gwrth- glawdd yn gwynebu Byddin Prydain, tra'r shels a'r bwledi o bob math yn gafodydd o amgylch, ac obe'r Germaniaid wrtho: "Dyna ti, y cythraul! Ti goi di brofi uffern shelis dy bobl dy hun bcllach!" Ond gyda hyn dyma. gatrawd Brydeinig yn rhuthro'r ffos, yn achub y swyddog rhwymedig, ac yn lladd neu garcharu yw holl Germaniaid anynol yn y gwarchffos hono. Ond mae'r Germaniaid mor greulon i'w pobl eu hunain ag ydynt i'n pobl ni. Cafwyd yr wythnos ddiweddaf nifer o chwipiau mawr, "cat o nine tails," y gath naw cynffon fel y'i gelwir, a'r rhai y chwipiai'r swyddogion Germanaidd eu milwyr ymlaen i wynebu ein cyflegrau ni. Ac a'r fwled o'u blaen a'r chwip o'u tu ol, druain ohonynt! Cafwyd hefyd droion nifer o griwiau wedi eu cadwyno wrth cu 'machine guns' fel na, allont ffoi po dewisent. YMLADDFEYDD OFNADWY Y DDWY GOEDWIG. Tebyg yw na, bu er dechreu y Rhyfel y fat-h ymladd cledd ynghledd, bidog ym midog, a dwrn i ddwrn, ag a welwyd o fewn yr wythnos ddiweddaf gan ein milwyr ni yn Ffrainc. Brwydrau y gynau mawr a fu mwyafrif y brwydrau hyd yma oddi- gerth pan y rhuthrid gan y gwyr traed wedi gorffen o'r cyflegrau eu gwaith. Ond oherwydd arwynebedd y tir a'r amgylch- iadau gorfodwyd Beohgyn Prydain yr wythnos ddiweddaf i ymladd a. chledd neu fidog neu unrhyw arf llaw mewn tri man fyddant byth yn banesyddol, pentref Can- talmaison, Coedwig Mamost, a Choedwig Trone. Saif Ty Cantal (Cantalmaison) ar uchel- dir amlwg goruwch y bryniau am rai mill, tiroedd y tu ol i linen ffrynt y Germaniaid. Bu yn eu meddiant er'g 18 mis. Rhaid oedd enill hwn cyn y gellid mentro sp-nud ymlaen, canys pe amgen gallai'r gelyn oddi yno saethn arnom o'r tu ol. Llechai'r gelyn hefyd mewn dwy goedwig, Mamest a Trone. Yno yr ymguddient gyda'u 'machine guns' marwol. Rhaid oedd enill pentref Ty Cantal o dy i d £ o ystafell i ystafell, o seler i seler; a, rhaid oedd enill v ddwy goedwig o goeden i goeden ac o lwyn i lwyn. I amddiffyn y manau hyn yr oedd mil- wyr mwyaf profiadoI Prwsia. I ymoeod arnynt yr oedd cleteod a. gweithwyr Prydain na bu arf yn eu dwylaw erioed cyn dechreu y Rhyfel presenol. Gwawd-