Teitl Casgliad: Seren Cymru

Sefydliad: Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hawliau: Mae hawlfraint yr adnodd hwn yn eiddo i Undeb Bedyddwyr Cymru.

Gwylio manylion cyfan

Cyntaf Cynt Llun 6 o 16 Nesaf Olaf
Full Screen
1 erthygl ar y dudalen hon
n Y RHYFEL

-n- Y RHYFEL. V CWRS Y RHYFEL. ADOLYGIAD YR WYTHNOS. FFARWELIO A'R DARDANELS. « NEWYDDION DRWG. HAERLLUGRWYDD DIGYMAR. Cymerodd tri digwyddiad mawr a phwysig Ie yiio- Nghwrs y Rhyflel er pan ysgrifenais yr erthygl am yr wythnos ddiweddaf. Ga pob un o'r tri yn ddiamheti ddylanwad amlwg ar gwrs dyfodol y Rhyfel. FFARWELIO A'R DARDANELS. Y cyntaf o'r digwyddiadau oedd enciliad Byddinoedd 'Prydain a Ffrainc o'r Dar- danels. Testyn isyndod boll awdurdoclau milwrol y byd yw amgylchiadau a llwydd- iant yr "enciliad hwn. Ni thybiai lleby medrai eiii Byddinoedd ddianco Galipoli-- gorynys g lannau'r Dardanels--hob golli o leiaf 20,000 o'n imilwyr. Un miltwr yn unig a glwyfwyd: ni laddwyd neb; ni chymerwyd neb yn. garcharorion; ni adawyd dim ys- pail ar ol i'r gelyn- Mae llwyddiant di- gymar y weithred wedi codi talent filwrol a beiddgarwch Byddin Prydain, yn uwch nag- erioed yn syniad y byd. Ond er i ni ddiane o'r fagl yn y diwedd yn ddianaf, ymgyrch a gostiodd yn ddrud i nioedd ymgyrch y Dardanels. Costiodd i ni dros 200,000, sef 23,000 wedi eu lladd. 73,000 wedieu clwyfo. 10,000 wedi eu carobaru. 100,000 mewn yspytai gan afieehyd. Dyna yr hyn -,a. goltasom yn yr ymgyrch. Pa beth ynte a enillasom? Rhaid cydnabod nad yw ein henillion and bychan iawn o u cymharu a'r gost. Enillasom glpd. milwrol nad anghofir tra pery hanes rhyfeloedd byd. Yr oedd llwydd- iant y glaniad, cyndynrwydd ein .gafa.el yn y tir a eiiillwyd, dewrder dihaial a diodd- efaint ofnadwy ein milwyr yno, un ac oil yn enill clod ac ;• Imyged I y byd cyn cproni ohonoin yr oil yn llwyddiant yr enciliad. Fel ennill y rhaid cyfrif hefyd y ffaith ddarfod i ni gadw byddin f,awir Twrci, a gyfrifir yn chwarter miliwn (250,0001 yn ymarferol rhwym yn Galipoli am dros naw mis o ameer. Oni bae am ein Byddin ni gery Dardanels, buasai'r fyddin fawr Dyrc- aidd o hosi bl wedi ymosod arnom yn yr Aifft, neu .wedi difodi Byddin Gardd Eden. Methasom yn amcan mawr yr ymgyrch- gef ennill y Dardanels a ffordd glir i'n llongau i'r Mor Du a glannau Rwsia. Meth- asom g:aè y gwenith sydd wedi ei ystorio yno, gwenith dati gynhaeaf toreithiog, a'I' hwn, pe y i'w gael a faasai wedi gostw'ng prl's y bara yn y wlad hon. Methasom enmll Ciaer Cystenyn. Metli- asoni rwyiBtro1 Germani i ddanfon cymorth cyfarpar i Fyddin Twrci yn Af-,i,a. Yngwyneb y eolledion trymion, yr ennill brach u:' l' methu mawr, anid camgymeriad dybryd, gofynna'r daxllenydd, oedd Ym- gyrch y Dardanels o'r dechreu. At,ol)af, nage. Nid camgymeriad oedd yr ymgyrch. Yr oedd aincan ion yr ymgyrSh in or fawr ac mor bwysig lei ag i gyfiawnhau yran turiaeth. Yn niffvgion yr awdurdlodau ynglyn a'r ymgyrch y bu y cam gymeiri ad. Dau ddi- ffyg mawr a fu, a, chostiodd y ddau hyn i" ii i D y i-yia fwyafrif mawr ein colledion i ni. ■ Dyma liwynt: — 1. Yr ymgars i ennill y Dardanels drwy longau rhyfel yn unig, heb gymorth byddin. Buasai cydweithrediad byddin o 50,000 gy-da'r Liynges pan. ymosodwyd gyntaf, wedi skrhau llwyddiant yr ymgyrch. Byrbwyll- dra'r aAvdnrdodau a ddanfonasant y Liynges heb roi iddi gymorth byddin yn gweithredn ar y tir, sydd yn ullig) yii gyfrifol am fethiant yr ymgyrch ar y cyntat, lIe am yr holl 'golledion a gafwyd mewii oantyniad. Yr oedd y gelyn yn amharod y pryd hwnnw, a gallasem yn gymharol rhwydd fod wo li ennill y Dardanete a llwybr ored i Gaer Cysteuyn !a.'r Mor Du. Ond wedi methu o'r Liynges, deallodd y gelyn ein hanrcan, a chaf-odd ddigou o amser i godi arnddiffynfeydd, a.c i ddanfon byddin gref a chyflegrau mawa-iou y;nü i'n gwynebu erby;n y oaem fyddin yn 'ba,rod i gydweith- redu !a.'r Llynges. 2. Diffyg un o'r Maeslywyddion yn yr ymosodiad mawr yn Su via Bay ym mis Awst diweddaf, oedd yr ail gaingymeriad drud. Yr oeddem yn ymarterol wedi eailf y fuddugoliaeth Yr oedd Adran o'n byddin we!cli bryniau rhwng Suvla a'r Dardanels. Pe mjedrent ddal en tir yno buasent wedi gallu Yisgubo boll Fyddin. Twir- ei la'i .hamdditf'ynfeydd ar lannau'r Dar- danels, i'r moir. Ond--ac "cmd" oedd a gollodd hloedd c) filwyr ar ol llaw!methodd un o'r Maes- lywyddioin gario allan orohymyn y Pen Llywydd Milwrol Syr Ian Hamilton. Ni ddaeth yradrlannau o dan awdurdod y Maeslywydd hWllllw: i fyny i gynoirthwyo'r bechgyn iar ben y bryli mewn pryd. Collwyd y cyfle. Gyrrwyd hwynt yn ol. Ac .ni fedrid bytli wedyn gyrraedd y, safle a gollwyd. Ac yn awr, ymhen pum mis ar ol i'r peth ddigwydd, yr ydym yn cael clywed gyntaf am y gwir ffeithiau, iac eiiw.'r Maeislywydd a ddelir gan y, Pen. Llywydd yn gyfrifol am y. methiant. Ond, eto ond. er cymaint ,einsiolll a'11 colled, gallasai fod yn 11awer gwaeth. Pie baem 'wedi ymneillduo ü'r Dardanels rai misoedd yn ol, cyn isefydlu ohoaiom Fyddin yn Salonica, buaisai yn ddrwg iawn arnom. Buasai gwledydd y Dwyrain oil yn edrych i lawr arnom fel gwiad wedi ei gorchfygu. Bnaisai yn gyinhelliad !imio.ngyrchol i Rw- mania i ddilyn esiampl B wlgaria, ac i daflu ei ehoelbren i mewn gyda Germani i'n her- byn. Ond wedi eefydlu ohonom, yn Salon- ica, heb fod yn nepell 0'1' Da,rdanels, yr ydym yn dial i beryglu Byddinoedd Ger- mani, ac hyd yn oo 1 i.'iddo Twrci, yn fwy nag a wnaem hyd yn Oied yn Galipoli. Mae oiii Byddin uedd yn y Dardanels yn awr yn rhydd i ATOithredu pa le arall y mynno' yr Awdurdodau Milwrol. A da, yw eu bod yn rhydcl-—er rhyddhau ar yr un pryd. fyddin fawr Twrci. AT EIN DEWISIAD. Yn y frawddeg olaf uohod ceir un o'r caiiigymeihulau hyiiny, y mae yr lanystyriol neu yr anwybodus niewn perygl 0 isyrthio iddynt. Ois," meddant, "y bydd ein hen- eiliad ni ()¡'r Dardanels yn goisod Byddin Dyrcaidd o 250,000 yn rhydcl i weithredu mewn lie arall, nid ydym yn ennill dim, (Jind yr ydym yn gosod ein liunain mewn perygl mewndle arall--o bosibl y:n yr Aifft, neu JIll Mesopotamia, nid oeis neb a wyir yiiiha lo!" Mae dau atebiad i hyn: — (1) Yr oedd Siafle Byddin Twrci ger y Dardanels oi dan yr amgylchiad.au, yn ym- arferol anorchrygoi. Yr oedd .ein Byddin miinau. yno [nwnmlbydrwydd mawr bob dydd. DiiSgwylid cyflegrau niaANr oi Ger- mani gall Fyddiii Twrci a'i gaHllogai i chwythu ein gwerisyll a.'n Byddin ni yn deilchion i'r awyr neu i'r mor. EnoiJiasom yn 'ddianaf cyn i hyiiny gyiiierycl Ile. (2) Pa le byn nag arall y deuwn wynol) yn wyneb a Byddin y Twrc, bydd yr ani- gylchiadau yn dra gwahanol. Os dmmllt atom yn Salonica, liyni fydd yn y lie cryf, a iiwythau yn gorfod ymosod. Ond mwy na hyn. Gan ein bod ni yn ymarferol yn meddiannu'r mor, gallwn sym- ud c I i-i Byddin i'r fan a. fynnom— ac rni wyr y g-elyn i ba le yr awn. Rhaid iddo aros ar wyliadwriaeth barhaus. Os try; efe, ar y Haw ddeheu, gan i!yl)ied nrai JUG< y deuwn, dichon mai ar yr nswy y, tarwn lil. Ni feiddia efb ddanfon oorff mawr é Fydclin ynihell o, gyffiniau Gaer Cy-stenyn rhag mai pan fo'r Fyd'diii yinheli yr ynioisodwn ni. A chyda hyn oil, gall ein Byddin ni syniud yn gytlymach bum waitli nag aeill Byddiu y Twrc, am y rlieswm syml mai dros y mor yr a ein Byddin iii, tr,a ei eiddo ef ar y, tir ac mewii gwlad lieb ond ychydig" Ois dim rlieilffyrdd. I'r icyfarwydd mewii niudiadau milwrol amlwg yw fod ein henciliad o'r Dardanels o dan yr amgylohiadau wedi eiii gosod mewn safle ir hago-raeh 0 lawer i daro."r gelyn yn y iinaii ,ac ar yr amser a farnom yn oreu. ENBYDRWYDD BYDDIN GARDD EDEN. Nid iiiewydd drwg felly; yw yr enciliad diog-el c'r Dardanels. Ond oeir lliewydd drwg am Fyddin Gardd Eden. Os try y darllen- ydd at yr yisgrif ddiweddaf, ac at y Map o -Wledydd y, Beibl y scnir 'am dano yno, geill ddeall yn well both yw sefyllfa ein Byddin yn Mesopotamia. Ganolbwynt. y perygl yw Kut-el-Arama, ar lannau'r lafon Tigris. Cymerodd brwydr fawr le yn y fan lionno rai wythnoisau yn ol o'r blaen, pan ddaeth iein Byddin hi, fel Abra- ham igynt, 0 Ur y Galdeaid i fyny i gyf- eiriad gwlad Assyria. Yn Kut (i ddefnydd- io'r ionw byrr) y pryd hwnnw y Tyrciaid oedd yn amddiilyn a ninnau yn ymosod. Enillasoni y frwydr. Gyrasom y gelyn ar ffo, ac erlidiasom ef hyd at gyfiiniau Bag- dad. Ond erby,n cy;rraedd yno yr oedd ad- gyfnerthioiii mawr wedi dod i'r gelyn, ac ar 01 ibrwydr Ttelsipholl rai milltiroedd o Bag- dad, enciliodd ein byddin clraehetii i Kut- el-Arama. iYno, yn ol y; newyddion diweddaf, amgylcliynir ein Byddin heddyw gan y gelyn* yr hwn erbyn hyn sydd yn rhifo pump ineu chweoh am bob un o lionom ni. Ymoisododd ¡y,ll gryx y Nadolig, ond meth- odd a'n gyrru oddi yno. Gan fethu ein gorchfygu drwy ymosocliacl, ceisia ^mrchae arnoim a'n gorchfygu. felly. Danfonwyd adgyt'nerthion o'r India i'n cy north wyo. Cyrhaeddodd y, Fyddin honno hyd 10 fewn i ryw 25 niilltir i Kut, ac yiiiladdasant yno frwydr fiawr a'r gëlyn glaJl ei yrru ar ff o. Ond ar ol y frwydr yr oedd ein tByddin yn rhy luddedig i'w lierlid. Oni bae hYUIlY o bosibl y buasem wedi cyr- raedd y Fyddin sydd gennyni yn Kut, a buasai'r ddwy gycla ,u. gilyidd yn ddigon cryf i wrthisefyll pob ymoisodiad. Dyna yn 'fyrr y sefyllfa. yn u1 y new- yddion ddaeth i law; ein Byddin gyntaf yn Kut yn cael. ei haingylchyiiu gan y gelyn; yr ail Fyddin yn Sheik Saad, 25 milltir yn is i lawr ar Ian yr afon, a'r gelyn niewn nerth mawr rhyngddi a Kut. Amcan amlwg y gelyn yw difodi ein Byddin yn Kut ynghyntaf oil, ae yna bydd yr ail fyddin yn Sheik Saad yn rhy wan I wtliio ymlaen. Ein ihamcan ninnau yw uno ein clwy fyddin yn un os medrwn cyn gorchfygu o'r gelyn y naill ineu'r/llall. Dichon y, medrai ein Byddin yn Kut dorri ti:wodd, er yn clioddef. eolledion wrtli wneud gan yinuno a'r ail fyddin yn Slieik Saad Ond golygrai hynny, golli Kut-el-Arama,- ac ni aliwn ffoi-,ddio, colli'r lie hwnnw. Cysylltir y. Tigris ar YI maill law ia Euphrates ar y llall, gan gumiias fawr fo" dwyol. sSaif ivui-el-Aiania ar y Tigrj yngenau'r ganilas lion. Felly wrth gad, Kut yn ein dwylaw yr ydym yn gallu def- nyddio'r ddwy afon, fel dwy reilffordd fawr, i ddwyn adgyfnerthion a chyfarpar o'r lilidia il'n Byddin, yn Mesopotamia. Pe coll- em .feddiant 0 Kut, collem hefytl ein tram- wyfa i'r Euphrates, a byddai yr afon fawr honno yn ymarferol ddiwerth i'n Byddin ar Ian y Tigris. Hyd heddyw (dydd Gwenerj nid ioes dim newycld drAvg pellach wedi dod o Kut mac 0< Sheik Saad. Gallwn gasglu felly, ifod ein dwy fyddin yn dal eu tir. ANFFAWD Y MYNYDD DU. Yr ennill pwysicaf i'r gelyn, a'r goiled fwyaf i achOts y Cynghreiriaid oedd i'r Myn- ydd Du (Mount Lovchen) ar lannau Mor yr Adriatic, isyrthio i ddwy law Awfetria.