Collection Title: goleuad

Institution: The National Library of Wales

Rights: The copyright status or ownership of this resource is unknown.

View full details

First Previous Image 3 of 16 Next Last
Full Screen
2 articles on this page
Y PARCH THOMAS LEVF

Y PARCH. THOMAS LEVF (Gan y Parch. EVAftl PX!CE Ebbw Vale). Gyàa, hyfrydwch pruddaidd, ond, brys car- •t larnus, y rhof ufudd-dod i'r cais caredig am ychydig o nodiadau mewn melus goffa, o'm safbwynt innau yn fy ffordd fach fy hun, am yr hybarcli dad sydd bellach wedi ei alw i noswylio. Ac onid yw yn gyd-ddigwyddiad rhyfedd i mi gael v fi-aint o wasanaefchu'r Sul diweddaf oil yn eglwys. ei iebyd, ac irni dramwyo'r hen. gymdogaeth gysegredig i L'J, fmgre cryd, ac yn chwareule bore byv d d y diueddar Mr. .Levi ? jC-ychwynais yn blygemiol iawn o Glyn Ebbwy, heb gymaint ag agor y papur newydd oedd yn fy liIogell, gan fwriadu cioesi wedi cyrhaedd gorsaf Glyn Nedd bob cam i Ystradgynlais, gan ddringo'r hryniau serth i'r lan, a, hwylio 'ngha;mrau drwy'r corsydd a'r sigleni am ddeg o filltiroedd liirion. Nid at-bed- y pres oedd pob peth yn fy ngolwg •'chwaith, er mai nid dibwys hollo yw ystyr- iaeth felly i dipyn o bregethwr gyila'r Corpb yn y dyddiau t-reulfawr hy n. Gwyddwn fod y lianercliaui hyn o ddyddiau'r Mabinogion 1 waered fel rhyw. orieIau byw,. sibryddl yn Hawn o seiniau hen amseroedd Cymru Fu. Vr oedd pi as henafol Aberpergwm ar fy llwybr, a arbedwyd gan Oliver Crornwellpan y rbuthrai fel ccrwynt drwy Fbrganwg, ond cofiodd, yn sydyn ei fod ynfcau o'r un dras a'r hen breswyiwyr o -uchel fonedd, ac arbedodd hwynt ar yr egwyddor fod gwaed yn dewach na dwfr. Cofiwn hefyd am yr hen Lawys- grifau Cymreig gwerthfawr" yng nghistiau Aberpergwm, die v bu Carnhuaaawg yn lioffa defnyddiol ei gyfrol orehestol ar Hanes Cymru," a, ystyrir hyd heddyw yn, waith saf- onol. Gwelais lawer gwaith hefyd yn Llan- ofer ddarlun lliwiedig gwych o Miss Jane Yv iiliams, Aberpergwin, casglyddes gyntaf yr hen alawon Cymreig mewn undeb a Gwenyn- en Gwent a'r Argly^ddes Charlotte Guest. Ac oni fu y bardd ilawryfog Seisnig, South- .ey, yn bvvriadu preswylio yn y dyffryn parad- wysaidd hwn mewn nneddle lorrydd o'r enw; lae,sgwyn" ond iddo gwervla a'r-hen sgwei- er Gymroaiddi o. Aberperg-win ynghylch yr adgyweiriadau, fel y tynwyd y fargen yn ol bron cyn ei tharo. Dychmyger am Southey a Coleridge, a. Wordsworth, yn ffurfio y Vale of Neath School" yn. y Deheubarth, 1lC nid v Lake School yng iNgogleddbarth •Lloegr! Dyna rai o'r meddyliau ymwibient yn freuddwydion per drwy fy nieddwl i ar tiir-ddydd Mekefin pan yn dringo'r tylau serth i r lan at fy nghyhoeddiad Sabbothol yn .Ynyscedwym. Ond ar gopa'r mynydd wedi cefnu ar Aberpergwm a'i holl draddodiadau hudolus, a'm hwyneb ar Ddyffryn Tawe, agorais yn sydyn y newyddiadur oedd yn fy llogell, a, gwelais farw o'r gweinidogl hynaf yn ein Cyfundab,—sef y Parch. T. Lefi. Aberystwyth. Anghofiais hanesion y cyn- oesau, a, helyntion y Tyawyth Teg ar froydd Glyn Nedd, gan sefydlu'm gohrg ar yrfa hir- ■ faith un o'r gweinidogion mwyaf arnllwg a llwyddianus yn ei oes, un oedd yn weithiwr diarhebol o galed, ac mor ddiogel ei gynghor sac aeddfed. ei farn a neb fu yn. arwain ein Oy fun deb am y deugain mlynedd diweddaf. liid yn ami y gwelwyd neb mor aml-ochrog ei ddoniau, mor hoewr a nwyfus ei symudiad- feu, gorph a medclwll er hen groesi ffiniau y pedwar ugain oed. Llafuriodd: yn ddiwyd i addysgu a, dyddori ei genedl drwy y pwlpud, y llwyfan, a'r wasg. II. Ulywais ef yn pregethu ar y Gorwydd (doi yno o Ffynnoua.u Ilanwrtyd, yn yr haf),' pan Jiad oeddwn i ond ieuanc iawn. Ac o bawb efe oeddi eilun holl blant yr ardal. Byddai ganddo ryw sylw pert, a rhyw hanesyn difyr dynnai sylw'r plentyn mwyaf anhywaeth ar imwaitli. ac yn sicr ddigon nid oedd ei gy- ffelyb i wrando'r adnodau, a.holi'r plant mewn seiat. Clywais ef yn pregethu ym mheni blynyddoedd lawer wedyn mewn cy- manfaoedd yng Ngwent a Morganwg, wedi i Ini ymsefydlu yn dipyn o weiiiidov fy hun. tAc nis gwn i am neb fedrai wisgo hanesion y mov,nc),Ie.-iig o hap us, rieu es-bonio dan-il-iegion yr Arglwydd Iesu a holl gyfaredd bywyd yn debyg iddo, oddigerth, hwyrach, yr hen Garno" ei hun, yr hwn a gydna- byddid yn Feibl-bregethwr penaf ei oes, Cofus genyf wrando Mr. Levi yn y Gy- mahfa. Gyffredinol yng Nghaerdydd yn Wood Street Chapel, hen chwareudy wedi ei droi yn gapel ac yn un o addoldai mwya'r deyrnas o ran maint, yn ddilys ddigom. Synn i mi iddo lwyddo, a, hynny yn bur ddi-ymdrech, i wneud ei hull, yn glywadwy ar gyrion pella'r dorf, er y gwyr pawb nad ei ogoniant ef oedd sain udgorn na miwsig y top notes." Ond meistrdlodd yn llwyr yng wyneb rhai anfanteision go amlwg, y gclfYddyd anodd o siarad yn naturiol, a chyda'i ddawn ymddidd- anol hyfrycl, a'i symledd diymhongar, yng nghyda swyn ei wen a hawddgarweh ei wyD- eb, daliai i gadwyno sylw'r liuaws yn mau- nau amlyca.'r' bobloedidi bob amser. Gwelais ef nlewn cynhadleddau a phwyll- gorau—fawr a man—rai gweithiau, a rhaid i mi gydnabod fod cyfrwysdra.'r sarph yn dod i'r gd:vtg ynddomewn lleoeddi felly am be] I dro. Yr oedd yn llwyddo'n rhyfedd i fynu ei Ncrdd ei hun, eto gwnai hynny yn fonedd- igaidd iawn. Nis gwelais i ef erioed yn dra- haus na gormesol, ac ni chlywais eiriau traws na cholynog o'i enau unwaith. Nis gwn i am neb o'u harweinwyr a, gofiai'n ainlach yr adnod dangnefedduB hono, Ateb arafaiddi a ddetry lid, end gair garw a gyffry ddigofaint. Gwyr pawb ei fod, yn ei amser gorau—fawr a man—rai gweithiau, a rhaid lwys. Dannodai yr anwyl Tom Ellis i'w genedl hoff eu hesgeulusdrai gwaradwyddus o gofiadwriaeth eu gwroniaid o'r dyddiau gynt. Ond alwyddocld Mr. Levi yn ddistaw bach, heb neb y tu ol iddo ond plant y Drysorfa Fa.ch a'u rhieni, i ro'i cof-golofnau braf i fytholi enwau Rowlands, Llangeitho; Charles o'r Bala, ac eraill ohén arwyr ysbrydol Cymru Fu. III., Ondhwyraeh mai fel Honor amryddawn v bydd byw hwyaf yn y: diwedd. Ysgrifenodd wmhredd uneWn Irhiyddiaieth a chan. Nis gwn i am o n arweinwyr1 a. gofiai'n wn i am neb oddigerth Ceiriog ei hun ag yr oedd ei glust yn fwy byw i fiwsig geiriau, na neb yn sicr ag y mae ei emynau a'i gerddi man yn fwy canadwy. Nid oedd ei gre- bwyll yn feiddgar, na'i gydymdeimlad yn gryf a'r gyfriniaeth hvyd-oleu bono oedd mor nodweddiadol o Islwyn fwyn ei oslef." Ond bydd rhai o'i gerddi desgrifiadol ar glawr yn hir, megis Y Bad a Rhaiadr y Niagara." Hefyd y mae ei gyfieithiadau o Excelsior Longfeilow, a, "Lead Kindly Light New- man, a darnau ereill, yn dra rhagorol. Y mae ei arddull mewn rhyddiaeth yn gain a huclolus, a chynyrchodd doraeth o lenydd- iaeth iacli yn y ffurf o lyfrau ac ysgrifau o bob math. Y mae ei lafur ynglyn a Thry- sorfa'r Plant yn wybyddus i bawb. Rhag- flaenwyd hono gan Yr Oenig," cylchgrawn bychan a dywed efrydwyr hanes a, beirniaid cyfarwydd na fu ei well erioed yng Nghymru gyfan. Hwyrach mai yehydig sydd yn cofio heddyw mai efe, am flynyddoedd lawer, oedd y ffyddlonaf o holl ohebwyr yr hen Draeth- odydd," ageithrio, o bosibl, yr anfarwol Kils- by Jones. Nid oedd amser i chwilio'n fanwl, end witli droi dalenau yr hen rifynau yn Ifrysiog, g^vdalis diros ugain so sysjgrifau o'i eiddo ef, ac i gyd ar destynau dyddorol, ac mewn arddull odiaeth o lithrig a, darllenadwy. A sicr yw iddo ysgrifennu ychwanegi olawer, ar gais y Dr. Lewis Edwards, pan yr oedd yr hen chwart-erolyn enwog yn antertli ei nerth a'i boblogrwydd. IV. Ond rhaid terfynu'r ys-gtrif frysiog hon. Clywais lawer o'i hanes y Sul diweddaf gaJn aelodau eglwys yr Ynys, ger Ystradgynlais. Bu yn aelod yno, am flynyddoedd ar ddechreu ei yrfaJ. Ac y. mge ynici. amryw, yn ei gofio'n dda vn mlynyddloedd ei nerth. A bu yn gar- edig iddrnt bob amser. Pan agorwyd y deml newydd brydferth bresenol, yr oedd Mr. Levi yno yn gwasanaethu, ac ar ei uchel- fannau. ond ei lais yn tagu gan ddagrau am fod yr hen adgofion gwych yn rhuthro yn an- wrthwynebol i'w gof Jm dorf dddsgleirwen, oleu., Wedi i ni orphen yr odf a, nos Sul di- weddaf bu Mr. W. E. Jones, gwr nid nn enwcg ym mhlith blaenoriaid y De, mor gar- edig a'm liarwain at adfeilion y bwthyn y ganed Mr. Levi ynddo, ac a fu yn gartref clyd iddo er symled ei olwg, ym moreuddydd gwari ei oes. Gallwn. ddesgrifio'r hen furddyn a'i amgylchiadau rywsut, rywlun, fy hun, go debyg, ond byddai hynny yn rhyfyg pan y mae ei ddesgrifiad ef ei hun ohono ar glawr, ac o flaen fy Ülygaid y foment hon. Caiff yr ysgrif hon ei chloi yng ngeiriau hir- aethus y gwr enwog ei hun Telais ymweliad yn ddivveddar a'r bwthyn y'm ganed ynddo, a chefais loes dost i'm calon pan wel- ais ei fodyn anghyfanedd. Dacw hen fur agenog • talcen y ty, y mae mor adnabyddus imi a gwyneby cyfaill goivu yn yr ardal yr wyf yn byw ynddi. Mor dda yr wyf yn cofio ffurf y cerrig sydd ynddo, o'r ■ t\vll life byadai y "Parla glas bach" yn gwneud ei nyth. Yr oeddwn yn ceisio barnu pa un a'i myfi. ai y bwthyn oedd wedi cyfnewid fwyaf. Yr;.oedd y coed afalau a'r eirin a blanodd fy nhad yn aros yno; ac yn para yn nrwythlon o hyd, tra y mae y dwylaw a'u plannodd wedi malurio yn y bedd. ru n o'r pethau cyntaf a dynodd fy sylw yn y ty oedd hen garreg yr aelwyd, a'r hollt trwy ei chanol o gylch yr hon yr eisteddai fy nhad a mam a'r plant oil, lie yr adroddwyd llawer stori, yr wylwyd llawer deigryn, ac y digwyddodd llawer tro nad anghofir mo honynt ar y ddaear. Ie dyma y fan y dechreu- ais fyw, y cychwynodd ffrwd diderfyn fy mywyd. Y mae eisoes wedi crwydro ac ymddolenu cryn lawer end i ba le y mae yn tynnu, pwy all farcio ei llwybr. ym mlaen? Yn eistedd ar y Ilawr fan yna, a'm cefn ar yr hen bentan yr oeddwn, pan deimlais yr ar- graffiadau crefyddol dwysaf erioed yn blentyn o 5 i 6 oed. Eisteddai fy mam ar ganol yr aelwyd ar hen gadair dderw isel, a'r Testament Newydd yn agored ar ei glin, wedi bod yn darllen pennod o hono. Yr oedd fy nhad "yn y da farn. Wédi darllen, evn myned ar ei gliiii?.3,u n v dqfarri'. W4di darllen, cyn myned ar ei gliniau dywedai mam wrth- ym am Iesu. Grist, am y 'Nefoedd, am Uffern, ac am y Byd tragwyddol, ac eneiniai a'i dagrau yn ddiarwybod idai ei hun y Testament agored o'i blaen. "Ie, dyma'r bwthyn lie v preswyliai unwaith wr a gwraig a saith o blant, ond pa le y maent heddyw ? Y mae fy nwy chwaer ddiniwed wedi canu'n iaeh i'r blaned hon a'i blinderau, a chorph y naill yn forwedd yn mynwes y llall ym mynwent yr Ynys. Y mae fy nhad yntau wedi eu canlyn i fyd yr ysbrydoedd, a'i gorph yr hwn a fu unwaith mor hoew a chadarn yn malurio yn naear newydd America. Gobeithio, ac nid heb sail, o drugaredd, eu bod wedi cydgyfarfod mewn byd gwell heb boen na thrallod. Y mae fy anwvlfam weddw ac oed- > ranus, a thri brawd i mi yn preswylio yn Unol Dalaethau'r America, abrawd arall yng nghilfachau euraidd California, a minau wedi fy ngadael yn unig ac amddifad, a'r mor mawr llydan rhyngof a'r oil or teulu sydd yn fyw, a glyn cysgod angeu rhyngof a'r rhai sydd wedi marw. "0 fy mam! y mae fy nyled iddi yn anfeidrol. Byddai yn dda genyf i allu dechreu fy oea etto i gael byw yn fwy ffyddlawn iddi. <). for Paham v gorweddi fel gagendor brawychus rhyngof a hi. 0 na chawn ei harwain heddyw i'r Capel, ac ohono yn fy mraich, yn rhyw dal am y miloedd troion y cariodd hi fi yn ei mynwes, pan oedd fy nghoes yn rhv fer i gerdded. 0 na chawn roi cusan ar v rudd welw, wywedig, rychwyd gan ddagrau^ yn fy aclios. O! na chawn weddio unwaith ett6 lie y clywai, dros yr hon a dreisiodd y nefoedd am iach- nwdwriaeth i fy oraid. O! na chawn gyfleustra i'w helpu i ddwyn ei baich yn niwedd oes o'r llafur caletaf. Y mae hen fwthvn fy mcbyd yn anfar- wol i mi, a charwn ddvfod o'r-nef ei hun i dalu ami ymweliad ag ef." Tynwyd y darlun uchod ago-s i drigain mlynedd yn ol yn y Traethodydd." Cof- iwn innau am dano nos Sul, pan yn sefyll uwchben yr hen adfeilion. MecMj-'liwn am y bach gen bach y siglwyd ei gryd rhwng yr hen furiau pridd', beliach yn gorweddi heno yn ei arch, yn hen -:1, chyflawn o ddyddiau, wedi gwasanaethu Duw yn Efengyl ei F'a,b gydag egni a ffyddlondeb digyffelyb. Cauodd ei lygaid yn yr angeu, nid! yng ngolwg hen fynyddoedd ei febycl, mae'n wir, ond yn swn brigwyn dohnau Mor Ceredigion. Ond aeth i mewn i'r haf an ddymunol mewn llawn hwyliau, a bydd ei golfadwriajpth yn fendig- edig am flynyddoedd1 lawer fel un o roddion goreu'r Nef i'r Cyfundeh yn y Deheubarth, ac yn wir—ar gyfrif ei iafur llenyddbl en- fawr, yn arbennig gyda chenedlaethau o blant a phobl ieuainc—i Gymru'n gyfan.

No title

Gadawodd v diweddar Mr. John Matthews, Y.H., Amlwch, eiddo gwerth 5,076p. Y mae Dr. J., Fort iNewton, Cedar Rapids, Towa, U.D.A., wedi hwylio o New York ar ei ffordd i Lun- dain, He y mae i bregethu am bum' ;Slul yn y City Temple. Oredir y bydd iddo gael galwad i fugeilio'r eglwys bonno,fel olynydd i'r Parch. R. J. Campbellv (Dywed fDr. Fort Newton ei fod a'i holl galon o blaid y Cynghreiriaid, a phe bai yn Sais, meddai, buasai yn y ffosydd, fel milwr cyffredin, yn ymladd dros fodolaeth gwareiddiad.